APPSC కరెంట్ అఫైర్స్ 7th సెప్టెంబర్ 2026

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

భారతదేశ అంతర్జాతీయ భూ సరిహద్దుల వెంబడి ఎంపిక చేసిన గ్రామాల్లో మౌలిక సదుపాయాలు, అవసరమైన సేవలు మరియు జీవనోపాధి అవకాశాలను ‘వైబ్రంట్ విలేజెస్ ప్రోగ్రామ్’ (Vibrant Villages Programme – VVP) విస్తరిస్తోంది. VVP-I మరియు VVP-II ద్వారా, వలసలను తగ్గించడం, సరిహద్దు వర్గాలను బలోపేతం చేయడం మరియు జాతీయ భద్రతకు మద్దతు ఇవ్వడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.

నేపథ్యం

• భారతదేశం తన భూ సరిహద్దులను బంగ్లాదేశ్, చైనా, పాకిస్తాన్, నేపాల్, మయన్మార్, భూటాన్ మరియు ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లతో పంచుకుంటోంది. అత్యంత పొడవైన అంతర్జాతీయ భూ సరిహద్దు బంగ్లాదేశ్‌తో ఉంది.
• కఠినమైన భౌగోళిక పరిస్థితులు, బలహీనమైన కనెక్టివిటీ, సరిపోని సేవలు, పరిమిత ఉపాధి అవకాశాల కారణంగా అనేక సరిహద్దు గ్రామాలు ఒంటరిగా మిగిలిపోయాయి. ఈ పరిస్థితులు వలసలను (Out-migration) ప్రోత్సహించాయి, దీనివల్ల వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన కొన్ని ప్రాంతాలలో జనాభా చాలా పలచబడింది.
• 2023లో ప్రారంభించబడిన VVP, సరిహద్దు నివాసాలను దేశపు “మొదటి గ్రామాలు”గా (First villages) గుర్తిస్తూ సమగ్ర అభివృద్ధిని ప్రోత్సహిస్తుంది.

సరిహద్దు వర్గాలు ఎందుకు ముఖ్యం?

• స్థానిక నివాసితులు అక్కడి భౌగోళిక పరిస్థితులను అర్థం చేసుకోగలరు మరియు అసాధారణ కదలికలను నివేదించగలరు. వారి నిరంతర ఉనికి సరిహద్దు కాపలా బలగాల (border-guarding forces) విధులకు మద్దతు ఇస్తుంది.
• 1999 కార్గిల్ చొరబాటు సమయంలో అనుమానాస్పద కదలికలను స్థానిక నివాసితులు నివేదించడాన్ని జాతీయ భద్రతకు వారు చేసిన సహకారానికి ఉదాహరణగా మూలాలు పేర్కొంటున్నాయి.

గత కార్యక్రమం: సరిహద్దు ప్రాంత అభివృద్ధి కార్యక్రమం (BADP)

• బోర్డర్ ఏరియా డెవలప్‌మెంట్ ప్రోగ్రామ్ (BADP) 1986-87లో మొదట పశ్చిమ సరిహద్దు వెంబడి ప్రారంభించబడింది, తర్వాత ఇతర సరిహద్దు ప్రాంతాలకు విస్తరించబడింది.
• మూలాల ప్రకారం, BADP ఇప్పుడు ముగింపు దశలో (Sunset phase) ఉంది, అంటే దానిని దశలవారీగా నిలిపివేస్తున్నారు. గత అనుభవాల ఆధారంగా, గ్రామాలపై పూర్తి దృష్టి సారించడం, తగిన ప్రభుత్వ పథకాలను అందించడం లక్ష్యంగా VVP రూపొందించబడింది.

కార్యక్రమ లక్ష్యాలు

• మౌలిక సదుపాయాలు మరియు అత్యవసర సేవలకు ప్రాప్యతను మెరుగుపరచడం.
• స్థిరమైన ఉపాధి, స్థానిక ఆదాయ అవకాశాలను సృష్టించడం.
• దుర్భర పరిస్థితుల వల్ల జరిగే వలసలను (Distress-driven out-migration) తగ్గించడం.
• స్థానికులు తమ గ్రామాల్లోనే ఉండేలా లేదా తిరిగి తమ గ్రామాలకు వచ్చేలా ప్రోత్సహించడం.
• మహిళలు, యువతకు సాధికారత కల్పించడం.
• స్థానిక సంస్కృతి, పర్యాటకం, వ్యవస్థాపకతను (Entrepreneurship) ప్రోత్సహించడం.
• సంపన్నమైన, ఆత్మవిశ్వాసంతో కూడిన సమాజాల ద్వారా సరిహద్దు భద్రతను బలోపేతం చేయడం.

VVP-I మరియు VVP-II

ఈ రెండు దశలు ఒకే లక్ష్యాన్ని పంచుకున్నప్పటికీ, వాటి భౌగోళిక దృష్టి మరియు నిధుల రూపకల్పనలో తేడాలు ఉన్నాయి.

వీటి ఉమ్మడి కేటాయింపులు ₹11,639 కోట్లు.

VVP-I: ఉత్తర సరిహద్దు గ్రామాలు

VVP-I ను 2022-23 కేంద్ర బడ్జెట్‌లో ప్రకటించారు మరియు అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని అంజావ్ (Anjaw) జిల్లా కిబితూ (Kibithoo) లో ప్రారంభించారు.

ఇది కింది రాష్ట్రాలు/కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లోని ఎంపిక చేసిన గ్రామాలను కవర్ చేస్తుంది:

• అరుణాచల్ ప్రదేశ్
• హిమాచల్ ప్రదేశ్
• సిక్కిం
• ఉత్తరాఖండ్
• లడఖ్

కిబితూ భారతదేశ తూర్పు చివరన జనావాసాలు ఉన్న గ్రామాలలో ఒకటి. దీని వ్యూహాత్మక స్థానం, 1962 ఇండో-చైనా యుద్ధంతో దీనికి ఉన్న అనుబంధం, కఠినమైన భూభాగం మరియు అభివృద్ధి అవసరాలు దీని ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తాయి.

VVP-I కేటాయింపుల్లో సింహభాగం రహదారుల అనుసంధానానికి (Road connectivity) లభిస్తుంది.

VVP-II: విస్తృత భౌగోళిక కవరేజ్

• VVP-II 2025లో ఆమోదించబడింది మరియు అస్సాంలోని కాచర్ (Cachar) జిల్లా నాథన్‌పూర్‌లో 2026లో ప్రారంభించబడింది.
• ఇది 15 రాష్ట్రాలు మరియు రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో ఎంపిక చేసిన గ్రామాలను కవర్ చేస్తుంది.
• రాష్ట్రాలు: అరుణాచల్ ప్రదేశ్, అస్సాం, బీహార్, గుజరాత్, మణిపూర్, మేఘాలయ, మిజోరాం, నాగాలాండ్, పంజాబ్, రాజస్థాన్, సిక్కిం, త్రిపుర, ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తర ప్రదేశ్ మరియు పశ్చిమ బెంగాల్.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు: జమ్మూ కాశ్మీర్, మరియు లడఖ్.
• ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం: ఇప్పటికే VVP-I కింద కవర్ చేయబడిన ఉత్తర-సరిహద్దు బ్లాక్‌లను VVP-II మినహాయిస్తుంది. ఈ మినహాయింపు మొత్తం రాష్ట్రం లేదా కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి కాకుండా, కేవలం ఆ బ్లాక్‌లకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
• బలమైన సరిహద్దు వర్గాల ద్వారా సరిహద్దు దాటి జరిగే నేరాలను (Trans-border crime) నిరోధించడం మరియు నియంత్రించడంపై కూడా VVP-II ప్రత్యేక దృష్టి పెడుతుంది.

ప్రధాన అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు (Major Development Interventions)

కనెక్టివిటీ మరియు ప్రాథమిక సేవలు

ఈ కార్యక్రమం కింది వాటికి మద్దతు ఇస్తుంది:

• అన్ని వాతావరణ పరిస్థితులను తట్టుకునే రహదారులు (All-weather roads), వంతెనలు.
• తాగునీరు మరియు నిరంతర విద్యుత్.
• మొబైల్ మరియు ఇంటర్నెట్ కనెక్టివిటీ.
• ఆరోగ్య సంరక్షణ మరియు విద్యా మౌలిక సదుపాయాలు.
• స్మార్ట్ (SMART) తరగతి గదులు మరియు బహుళ ప్రయోజన కమ్యూనిటీ కేంద్రాలు.

ఈ సదుపాయాలు సేవలు, మార్కెట్లు, ఆర్థిక అవకాశాల ప్రాప్యతను మెరుగుపరుస్తాయి.

స్థిరమైన జీవనోపాధి

జీవనోపాధి మద్దతులో కిందివి ఉన్నాయి:

• నైపుణ్యాభివృద్ధి మరియు సామాజిక వ్యవస్థాపకత (Social entrepreneurship).
• సహకార సంఘాలు మరియు స్వయం సహాయక బృందాలు (SHGs).
• ఫార్మర్ ప్రొడ్యూసర్ ఆర్గనైజేషన్స్ (FPOs).
• ఆర్థిక సమ్మిళితం (Financial inclusion) మరియు స్థానిక విలువ గొలుసులు.
• వన్-బ్లాక్-వన్-ప్రొడక్ట్ (One-block-one-product) ఎంటర్‌ప్రైజెస్.
• మహిళలు, యువతకు ఉపాధి అవకాశాలు.

VVP-I జీవనోపాధి అభివృద్ధి కోసం ‘హబ్-అండ్-స్పోక్ మోడల్’ను (Hub-and-spoke model) అనుసరిస్తుంది. ఈ విధానం కింద, ఒక కేంద్ర సదుపాయం లేదా మార్కెట్ చుట్టుపక్కల నివాస ప్రాంతాల్లోని కార్యకలాపాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.

పర్యాటక మరియు సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలు

ఈ కార్యక్రమం కింది వాటి ద్వారా సరిహద్దు పర్యాటకాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది:

• టూరిజం సర్క్యూట్లు మరియు పర్యాటక కేంద్రాలు.
• వ్యూ పాయింట్లు మరియు ట్రెక్కింగ్ మార్గాలు.
• సాహస పర్యాటకం (Adventure tourism).
• ఎకో-టూరిజం మరియు ఎకో-రిసార్ట్‌లు.
• స్థానిక సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు.

ఈ కార్యక్రమాలు ఆ ప్రాంతం యొక్క సహజ, సాంస్కృతిక వారసత్వంపై దృష్టిని ఆకర్షిస్తూనే ఉపాధిని సృష్టించడానికి ప్రయత్నిస్తాయి.

అమలు విధానం (Implementation Mechanism)

గ్రామ కార్యాచరణ ప్రణాళికలు (Village Action Plans)

గ్రామ కార్యాచరణ ప్రణాళికల మార్గదర్శకత్వంలో అమలు జరుగుతుంది. ఇవి కింది అంశాల ఆధారంగా అవసరమైన జోక్యాలను గుర్తిస్తాయి:

• స్థానిక అభివృద్ధి అవసరాలు.
• రాష్ట్ర-స్థాయి పరిస్థితులు.
• సరిహద్దు-స్థాయి సవాళ్లు.

వివిధ విభాగాల మధ్య కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడంలో ఇవి జిల్లా యంత్రాంగాలకు సహాయపడతాయి.

పథకాల సమన్వయం (Scheme Convergence)

• ‘పథకాల సమన్వయం’ అంటే ఒక గ్రామానికి అవసరమైన అభివృద్ధిని అందించడానికి వివిధ ప్రభుత్వ పథకాలను సమన్వయం చేయడం.
• ఉదాహరణకు, గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో అమలవుతున్న PMGSY-IV కింద అన్ని వాతావరణ పరిస్థితులను తట్టుకునే రహదారులను అభివృద్ధి చేస్తున్నారు.

పథకాల సంతృప్త స్థాయి (Scheme Saturation)

• ‘సంతృప్త స్థాయి’ (Saturation) అనగా, ప్రస్తుతం ఉన్న పథకాల నిబంధనల ప్రకారం అర్హులైన ప్రతి కుటుంబానికి వారికి వర్తించే ప్రయోజనాలు అందేలా చూడటం.
• దీని అర్థం అర్హత నిబంధనలను తొలగించడం కాదు.

సంస్థాగత సమన్వయం (Institutional Coordination)

• హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (MHA) దీనికి నోడల్ (ప్రధాన) మంత్రిత్వ శాఖ. ఇది రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, జిల్లా యంత్రాంగాలు, కేంద్ర విభాగాలు మరియు సరిహద్దు కాపలా బలగాలతో సమన్వయం చేస్తుంది.
• కేబినెట్ సెక్రటరీ అధ్యక్షతన ఉన్న ‘ఉన్నతాధికార కమిటీ’ (High-Powered Committee) సరిహద్దు గ్రామాల ప్రత్యేక పరిస్థితులను పరిష్కరించడానికి పథక మార్గదర్శకాలను సడలించాలని సిఫారసు చేయవచ్చు.

పురోగతి మరియు ప్రభావం (Progress and Impact)

మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి

• రహదారులు, వంతెనలు, ప్రజా సేవల ప్రాజెక్టుల మంజూరులో పురోగతి ఉందని మూలాలు నివేదిస్తున్నాయి. ఇంతకుముందు ఎలాంటి కనెక్టివిటీ లేని గ్రామాలను అనుసంధానించడం, మార్కెట్లు, సేవల ప్రాప్యతను మెరుగుపరచడం వీటి లక్ష్యం.
• అయితే, ప్రాజెక్ట్ ఆమోదం వేరు, ప్రాజెక్ట్ పూర్తి కావడం వేరు. పూర్తయిన సదుపాయాలు నిరంతరం పనిచేయడం పైనే ప్రాజెక్టుల శాశ్వత ప్రయోజనం ఆధారపడి ఉంటుంది.

పర్యాటకం మరియు సేవల పంపిణీ

• పర్యాటక ప్రాజెక్టులలో ట్రెక్కింగ్ మార్గాలు, వ్యూ పాయింట్లు, పర్యాటక కేంద్రాలు, ఎకో-టూరిజం సదుపాయాలు ఉన్నాయి.
• ఆరోగ్య శిబిరాలు, పశువైద్య శిబిరాలు, అవగాహన కార్యక్రమాలు, నైపుణ్య-శిక్షణ కార్యకలాపాలు కూడా మారుమూల వర్గాలకు సేవలను విస్తరిస్తున్నాయి.

రివర్స్ మైగ్రేషన్ (వలసల వెనక్కి మళ్లింపు) సంకేతాలు

• అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కురుంగ్ కుమే (Kurung Kumey), దిబాంగ్ వ్యాలీ, షి-యోమి (Shi-Yomi) జిల్లాల్లోని సరిహద్దు గ్రామాలకు స్థానికులు తిరిగి వస్తున్నారని నివేదికలు చెబుతున్నాయి.
• రివర్స్ మైగ్రేషన్ అంటే ఒక ప్రదేశం నుండి వేరే చోటికి వెళ్లిన ప్రజలు తిరిగి తమ స్వస్థలాలకు చేరుకోవడం.

భద్రతా బలగాల ద్వారా స్థానిక కొనుగోళ్లు

• అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో, ఇండో-టిబెటన్ బోర్డర్ పోలీస్ (ITBP) పాలు, కూరగాయలు, గుడ్లు, ధాన్యాలను నేరుగా ఈ వైబ్రంట్ గ్రామాల నుండే సేకరిస్తోంది.
• ఇది స్థానిక ఉత్పత్తిదారులకు నమ్మకమైన మార్కెట్‌ను సృష్టిస్తుంది, అలాగే సరిహద్దు-కాపలా బలగాలతో ప్రజల సంబంధాలను బలోపేతం చేస్తుంది.

యువత భాగస్వామ్యం

• ‘వికసిత్ వైబ్రంట్ విలేజ్ ప్రోగ్రామ్’ కింద, వలంటీర్లు లడఖ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్‌లోని సరిహద్దు గ్రామాలలో కమ్యూనిటీ సేవ, సాంస్కృతిక మార్పిడి, క్షేత్ర స్థాయి అభివృద్ధి కార్యకలాపాలలో పాల్గొన్నారు.

ప్రాముఖ్యత (Significance)

అభివృద్ధి–భద్రత అనుసంధానం

• మెరుగైన జీవన పరిస్థితులు సరిహద్దు జనాభాను నిలబెట్టుకోవడంలో సహాయపడతాయి. తద్వారా స్థానిక వర్గాలు భద్రతా బలగాలకు సహకరిస్తూ, స్థానిక సమాచారం అందించడంలో మద్దతు ఇస్తారు.

ప్రాంతీయ అసమానతల తగ్గింపు

• మెరుగైన సేవలు మారుమూల గ్రామాలకు మరియు మెరుగైన కనెక్టివిటీ ఉన్న ప్రాంతాలకు మధ్య ఉన్న అభివృద్ధి వ్యత్యాసాన్ని తగ్గించడంలో సహాయపడతాయి.

ఆర్థిక స్వావలంబన

• పర్యాటకం, స్థానిక సంస్థలు, స్థిరమైన మార్కెట్లు గృహ ఆదాయాలను వైవిధ్యపరచగలవు. వలసలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించగలవు.

మహిళలు మరియు యువత సాధికారత

• స్వయం సహాయక బృందాలు (SHGs), నైపుణ్యాభివృద్ధి మరియు వ్యవస్థాపకత, పరిమిత ఉపాధి అవకాశాలు మాత్రమే ఉన్న వర్గాలకు కొత్త అవకాశాలను సృష్టిస్తాయి.

మెరుగైన పాలన

• గ్రామ కార్యాచరణ ప్రణాళికలు, పథకాల సమన్వయం అనేవి ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం లేని విభాగాలుగా కాకుండా, సమన్వయంతో కూడిన సేవల పంపిణీని ప్రోత్సహిస్తాయి.

జాతీయ సమైక్యత

• సాంస్కృతిక మార్పిడి, యువత భాగస్వామ్యం సరిహద్దు వర్గాలకు మరియు విస్తృత దేశానికి మధ్య బలమైన సంబంధాలను నిర్మించడంలో సహాయపడతాయి.

సవాళ్లు (Challenges)

మూలాలలో వివరించిన పరిస్థితులు అనేక అమలు సవాళ్లను సూచిస్తున్నాయి:

• కఠినమైన భూభాగం: మారుమూల ప్రాంతాల్లో నిర్మాణాలు చేపట్టడం, సేవలు అందించడం చాలా కష్టంతో కూడుకున్న పని.
• పరిమిత ఆర్థిక అవకాశాలు: మౌలిక సదుపాయాలతో పాటు ఆచరణయోగ్యమైన జీవనోపాధి కల్పన కూడా జరగాలి.
• వలసలు: కుటుంబాలు ఆ ప్రాంతాల్లోనే ఉండాలంటే వారికి నమ్మకమైన సేవలు, ఆదాయాలు అవసరం.
• సమన్వయ అవసరాలు: గ్రామ ప్రాధాన్యతల కోసం బహుళ విభాగాలు కలిసి పనిచేయాల్సి ఉంటుంది.
• నిరంతర పనితీరు: రోడ్లు, నీటి వ్యవస్థలు, ప్రజా సదుపాయాలకు కచ్చితమైన నిర్వహణ అవసరం.

ముందుచూపు (Way Forward)

• అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాలను పూర్తి చేయడానికి, నిర్వహించడానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి.
• గ్రామ కార్యాచరణ ప్రణాళికలలో ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేయాలి.
• స్థానిక ఉత్పత్తులను నమ్మకమైన మార్కెట్‌లతో అనుసంధానించాలి.
• మహిళలు, యువత, సహకార సంఘాలు, SHG లకు మద్దతు ఇవ్వాలి.
• స్థానిక పర్యావరణ, సాంస్కృతిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా పర్యాటకాన్ని అభివృద్ధి చేయాలి.
• గృహ ఆదాయం, సేవల ప్రాప్యత, జనాభాను నిలబెట్టుకోవడంలో వస్తున్న మార్పులను నిరంతరం పర్యవేక్షించాలి (Track).
• స్థానిక వర్గాలు, యంత్రాంగాలు మరియు సరిహద్దు కాపలా బలగాల మధ్య సమన్వయాన్ని కొనసాగించాలి.

ముగింపు (Conclusion)

‘వైబ్రంట్ విలేజెస్ ప్రోగ్రామ్’ సరిహద్దు అభివృద్ధిని జాతీయ భద్రతతో ముడిపెడుతుంది. నమ్మకమైన సేవలు, స్థిరమైన జీవనోపాధి సరిహద్దు వర్గాలను సంపన్నంగా, స్థిరంగా ఉంచడంలో సహాయపడతాయి. ప్రాజెక్టులను ప్రజల దైనందిన జీవితంలో శాశ్వత మెరుగుదలగా మార్చడం పైనే ఈ కార్యక్రమ విజయం ఆధారపడి ఉంటుంది.