ప్రాముఖ్యత: ఏపీపీఎస్సీ (APPSC) ఆంధ్రప్రదేశ్ భూగోళశాస్త్రం, తీరప్రాంత ఆర్థిక వ్యవస్థ, మత్స్య పరిశ్రమ, విపత్తు నిర్వహణ.
ప్రిలిమ్స్ ముఖ్య పదాలు :
తీరప్రాంత నిర్వహణ ప్రణాళిక (Shoreline Management Plan), నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ కోస్టల్ రీసెర్చ్ (NCCR), తీరప్రాంత కోత (Coastal Erosion), అవక్షేపాల నిక్షేపణ (Accretion), స్థిరమైన తీరరేఖ (Stable Shoreline), కోరింగ మడ అడవులు (Coringa Mangroves), హోప్ ఐలాండ్ (Hope Island), పులికాట్ సరస్సు, శ్రీహరికోట, కృష్ణా డెల్టా.
మెయిన్స్ ముఖ్య పదాలు:
తీరప్రాంత దుర్బలత్వం (Coastal vulnerability), పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆధారిత రక్షణ (Ecosystem-based protection), బీచ్ పరిరక్షణ (Beach nourishment), ఇసుక దిబ్బల పునరుద్ధరణ (Dune restoration), నదీ ముఖద్వారాల నిర్వహణ (River-mouth management), మత్స్యకార సంఘాలు, వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే సామర్థ్యం (Climate resilience).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
ఆంధ్రప్రదేశ్ యొక్క 1,027 కిలోమీటర్ల సుదీర్ఘ తీరరేఖ వెంబడి ఉన్న దుర్బలమైన (Vulnerable) తీరప్రాంతాలను కేంద్ర ప్రభుత్వం గుర్తించింది. తీరరేఖ మార్పుల వల్ల ప్రభావితమయ్యే ప్రాంతాలను రక్షించడానికి ‘తీరప్రాంత నిర్వహణ ప్రణాళిక’ను (Shoreline Management Plan) సిద్ధం చేసింది. నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ కోస్టల్ రీసెర్చ్ (NCCR) 1990 నుండి 2022 వరకు ఉన్న శాటిలైట్ డేటాను ఉపయోగించి కోతకు గురవుతున్న ప్రాంతాలు, అవక్షేపాలు పోగుపడుతున్న (Accretion) ప్రాంతాలు, స్థిరంగా ఉన్న ప్రాంతాలను మ్యాప్ చేసింది.
తీరరేఖ మార్పు (Shoreline Change)
సహజ ప్రక్రియలు, మానవ కార్యకలాపాల వల్ల కాలానుగుణంగా తీరప్రాంతాల్లో వచ్చే కదలికలు లేదా మార్పులనే తీరరేఖ మార్పు అంటారు.
1. తీరప్రాంత కోత (Coastal Erosion)
- సముద్రపు అలలు, ఆటుపోట్లు (Tides), ప్రవాహాల కారణంగా తీరంలో ఉన్న భూమి కోతకు గురవుతుంది.
- ఇది నివాస ప్రాంతాలు, రోడ్లు, ఓడరేవులు, బీచ్లు, జీవనోపాధులకు ముప్పు కలిగిస్తుంది.
2. అవక్షేపాల నిక్షేపణ (Accretion)
- అవక్షేపాలు (Sediments) తీరం వెంబడి పోగుపడతాయి.
- దీనివల్ల నదీ ముఖద్వారాలు, బీచ్ ఆకారాలు, తీరప్రాంత పర్యావరణ వ్యవస్థలు మారవచ్చు.
3. స్థిరమైన తీరరేఖ (Stable Shoreline)
- కొంత కాలం పాటు తీరరేఖలో పెద్దగా ఎలాంటి మార్పులు జరగవు.
ఆంధ్రప్రదేశ్ లాంటి తీరప్రాంత రాష్ట్రానికి తీరరేఖ మార్పు చాలా ముఖ్యం. ఎందుకంటే అనేక మత్స్యకార గ్రామాలు, ఓడరేవులు, నదీ ముఖద్వారాలు, మడ అడవులు, తీరప్రాంత నివాసాలు సముద్రానికి చాలా దగ్గరగా ఉన్నాయి.
ఆంధ్రప్రదేశ్కు సంబంధించిన ముఖ్యాంశాలు
ఆంధ్రప్రదేశ్లోని వివిధ జిల్లాల్లో తీరరేఖ మార్పులు అసమానంగా ఉన్నాయని ఎన్సీసీఆర్ (NCCR) అంచనా చూపించింది.
| జిల్లా / ప్రాంతం | ముఖ్యాంశం |
| కాకినాడ | అత్యంత దారుణంగా ప్రభావితమైంది; 52.99% తీరప్రాంతం కోతకు గురైంది. |
| పశ్చిమ గోదావరి | 52.54% కోత |
| కృష్ణా | 42.71% కోత |
| శ్రీకాకుళం | 32.14% కోత |
| విశాఖపట్నం | 26.85% కోత |
| విజయనగరం | కేవలం 3.26% కోత మాత్రమే ఉంది, కానీ అవక్షేపాల నిక్షేపణ అధికంగా ఉంది. |
ఈ అంచనా ప్రకారం, కాకినాడ జిల్లా కోత వల్ల అత్యంత తీవ్రంగా ప్రభావితమైంది. ఈ జిల్లాలో యానాం సమీపంలోని గోదావరి నది ముఖద్వారం స్ప్రిట్ (River mouth spit), కోరింగ మడ అడవులు, హోప్ ఐలాండ్ లాంటివి దుర్బల ప్రాంతాలుగా (Vulnerable zones) ఉన్నాయి.
ప్రమాదంలో ఉన్న తీరప్రాంతాలు
ఆంధ్రప్రదేశ్లో పలు దుర్బలమైన ప్రదేశాలను ప్రభుత్వం గుర్తించింది.
కాకినాడ ప్రాంతం
- కోరింగ-ఉప్పాడ తీరం
- యానాం సమీపంలోని గోదావరి నది ముఖద్వారం స్ప్రిట్
- కోరింగ మడ అడవులు
- హోప్ ఐలాండ్
తిరుపతి జిల్లా
- పులికాట్ సరస్సు
- శ్రీహరికోట
కృష్ణా జిల్లా
- మచిలీపట్నం బీచ్
- కృష్ణా డెల్టా
శ్రీకాకుళం జిల్లా
- కళింగపట్నం
- వంశధార నదీ ముఖద్వారం
- నాగావళి నదీ ముఖద్వారం
విశాఖపట్నం జిల్లా
- యారాడ
- భీమునిపట్నం
పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన ప్రాంతాలు, నదీ ముఖద్వారాలు, బీచ్లు, మత్స్యకార నివాసాలు, వ్యూహాత్మక తీరప్రాంత మౌలిక సదుపాయాలు ఈ ప్రదేశాల్లో ఉన్నందున ఇవి చాలా ముఖ్యమైనవి.
ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరప్రాంత నిర్వహణ ప్రణాళిక
ఆయా ప్రాంతాలపై జరిపిన అధ్యయనాల ఆధారంగా ఎర్త్ సైన్సెస్ మంత్రిత్వ శాఖ ఈ తీరప్రాంత నిర్వహణ ప్రణాళికను సిద్ధం చేసింది.
1. బీచ్ పరిరక్షణ (Beach Nourishment)
బీచ్ వెడల్పును పునరుద్ధరించడానికి, అలల ప్రత్యక్ష ప్రభావాన్ని తగ్గించడానికి కోతకు గురవుతున్న బీచ్లలో ఇసుకను పోస్తారు.
2. ఇసుక దిబ్బల పునరుద్ధరణ (Dune Restoration)
సహజ ఇసుక దిబ్బలు తుఫాన్లు, సముద్రపు కోత నుండి రక్షణ కవచాలుగా పనిచేస్తాయి. కాబట్టి వీటిని పునరుద్ధరిస్తారు.
3. పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆధారిత రక్షణ (Ecosystem-Based Protection)
తీరప్రాంత వాతావరణ మార్పుల ముప్పును తగ్గించడానికి మడ అడవులు, చిత్తడి నేలలు, సహజ తీరప్రాంత వ్యవస్థలను రక్షిస్తారు.
4. ఇంజనీరింగ్ జోక్యాలు (Engineering Interventions)
సహజ చర్యలు సరిపోని చోట, స్థానిక పరిస్థితులను బట్టి గోడలు (Hard structures) నిర్మించవచ్చు.
5. నదీ ముఖద్వారం, డెల్టా నిర్వహణ (River Mouth and Delta Management)
అవక్షేపాల కదలిక వల్ల తీరరేఖ స్థిరత్వం మారే నదీ ముఖద్వారాలు, డెల్టాలపై ప్రత్యేక దృష్టి సారిస్తారు.
ఆయా ప్రాంతాలకై చేసిన ముఖ్యమైన ప్రతిపాదనలు
1. కోరింగ-ఉప్పాడ తీరం
కోతకు గురయ్యే కాకినాడ తీరంలో రక్షణ చర్యలను ప్రతిపాదించారు.
2. శ్రీహరికోట
వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత ఉన్న ఈ దుర్బల ప్రాంతంలో తీరప్రాంత రక్షణ పనులను ప్లాన్ చేశారు.
3. కృష్ణా డెల్టా
డెల్టాలో మారుతున్న తీరరేఖ సమస్యల పరిష్కారానికి సమీకృత నిర్వహణను (Integrated management) ప్రతిపాదించారు.
4. వంశధార, నాగావళి నదీ ముఖద్వారాలు
అవక్షేపాల ప్రవాహాన్ని, కోత ప్రమాదాన్ని నిర్వహించడానికి ఇన్లెట్ మేనేజ్మెంట్ను (Inlet management) ప్రతిపాదించారు.
5. భీమునిపట్నం తీరం
విశాఖపట్నం తీరప్రాంతం కోసం విపత్తులను తట్టుకునే ప్రణాళికను ప్రతిపాదించారు.
అధ్యయనానికి ఆధారం
దుర్బలత్వ అంచనా (Vulnerability assessment) కింది వాటిని ఉపయోగించింది:
- 1990 నుండి 2022 వరకు ఉన్న శాటిలైట్ డేటా
- ప్రమాదంలో ఉన్న ప్రజలను అంచనా వేయడానికి 2011 జనాభా లెక్కల డేటా
- భూస్వరూపాలు, తీరప్రాంత ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి భౌగోళిక అధ్యయనాలు (Geomorphological studies)
- క్షేత్రస్థాయిలో ఉన్న ప్రమాదాలను గుర్తించడానికి భాగస్వాముల (Stakeholder) సమాచారం
మత్స్యకార గ్రామాలు, ఓడరేవులు, పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన ప్రాంతాలు అత్యంత దుర్బలమైన ప్రదేశాలలో ఉన్నాయని ఈ అధ్యయనం గుర్తించింది.
ముగింపు
ఆంధ్రప్రదేశ్లోని తీరప్రాంత నిర్వహణ ప్రణాళిక కోత, అవక్షేపాల నిక్షేపణ, తీరప్రాంత దుర్బలత్వాన్ని ఎదుర్కోవడానికి ఒక శాస్త్రీయ ముసాయిదాను అందిస్తుంది. పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆధారిత రక్షణ, బీచ్ పరిరక్షణ, ఇసుక దిబ్బల పునరుద్ధరణ, ఇన్లెట్ మేనేజ్మెంట్, అవసరమైన చోట ఇంజనీరింగ్ చర్యలను కలపడం ద్వారా ఈ ప్రణాళిక ఏపీ తీరప్రాంతంలోని జీవనోపాధులను, మౌలిక సదుపాయాలను, సున్నితమైన పర్యావరణ వ్యవస్థలను రక్షించగలదు. దీనిని పక్కాగా అమలు చేయడం, అలాగే స్థానిక ప్రజల భాగస్వామ్యంపైనే దీని విజయం ఆధారపడి ఉంటుంది.
మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్న (CARE MCQ)
ప్ర. ఆంధ్రప్రదేశ్లోని దుర్బలమైన తీరప్రాంతాలకు సంబంధించి కింది జతలను పరిశీలించండి:
| జిల్లా / ప్రాంతం | దుర్బలమైన ప్రదేశం (Vulnerable Location) |
| 1. తిరుపతి | పులికాట్ సరస్సు, శ్రీహరికోట |
| 2. కృష్ణా | మచిలీపట్నం బీచ్ |
| 3. శ్రీకాకుళం | కళింగపట్నం |
| 4. విశాఖపట్నం | యారాడ, భీమునిపట్నం |
పై జతలలో ఎన్ని సరిగ్గా జత చేశారు?
(a) ఒకటి మాత్రమే
(b) రెండు మాత్రమే
(c) మూడు మాత్రమే
(d) నాలుగు
సరైన సమాధానం: (d) నాలుగు
వివరణ:
- జత 1 సరైనది: తిరుపతి జిల్లాలో పులికాట్ సరస్సు, శ్రీహరికోట దుర్బల ప్రాంతాలుగా ఉన్నాయి.
- జత 2 సరైనది: కృష్ణా జిల్లాలో మచిలీపట్నం బీచ్ను గుర్తించారు.
- జత 3 సరైనది: శ్రీకాకుళం జిల్లాలో కళింగపట్నం ఒక దుర్బల ప్రాంతం.
- జత 4 సరైనది: విశాఖపట్నం జిల్లాలో యారాడ, భీమునిపట్నం దుర్బల ప్రాంతాలు.
కాబట్టి, నాలుగు జతలు సరిగ్గానే జత చేశారు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. తీరప్రాంత కోత (Shoreline erosion) అంటే ఏమిటి?
సముద్రపు అలలు, ఆటుపోట్లు, ప్రవాహాల కారణంగా తీరంలో ఉన్న భూమి కోసుకుపోవడాన్ని తీరప్రాంత కోత అంటారు.
2. అవక్షేపాల నిక్షేపణ (Accretion) అంటే ఏమిటి?
తీరం వెంబడి అవక్షేపాలు (Sediments) పోగుపడటాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
3. ఏపీ తీరరేఖ మార్పులను ఏ ఏజెన్సీ మ్యాప్ చేసింది?
నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ కోస్టల్ రీసెర్చ్ (NCCR) మ్యాప్ చేసింది.
4. తీరప్రాంత కోత వల్ల తీవ్రంగా ప్రభావితమైన జిల్లా ఏది?
కాకినాడ జిల్లా.
5. తీరప్రాంత నిర్వహణ ప్రణాళిక ప్రధాన ఉద్దేశం ఏమిటి?
ఆయా ప్రాంతాలకు తగిన చర్యల ద్వారా తీరప్రాంత కోత, అవక్షేపాల నిక్షేపణ, తీరప్రాంత దుర్బలత్వాన్ని ఎదుర్కోవడం.
మూలం: డెక్కన్ క్రానికల్
ప్రాముఖ్యత:
హిమాలయాల్లో హిమానీనద సరస్సుల విస్తరణ, GLOF (Glacial Lake Outburst Flood) ముప్పు, వాతావరణ మార్పుల ప్రభావం, విపత్తు నిర్వహణ చర్యలు మరియు UPSC, APPSC, TGPSC పరీక్షలకు ముఖ్యమైన అంశాలను తెలుసుకోండి.
జీఎస్ పేపర్ III: విపత్తు నిర్వహణ (Disaster Management), వాతావరణ మార్పు, పర్యావరణం, మౌలిక సదుపాయాలు.
ప్రిలిమ్స్ ముఖ్య పదాలు :
హిమానీనద సరస్సు (Glacial Lake), జిఎల్ఓఎఫ్ (GLOF), మొరైన్-డ్యామ్డ్ లేక్ (Moraine-Dammed Lake), సుప్రాగ్లేసియల్ లేక్ (Supraglacial Lake), సబ్గ్లేసియల్ లేక్ (Subglacial Lake), ఎలివేషన్-డిపెండెంట్ వార్మింగ్ (Elevation-Dependent Warming), ఐసీఐఎంఓడీ (ICIMOD), ఎన్డీఎంఏ (NDMA), సీడబ్ల్యూసీ (CWC), ఎన్జీఆర్ఎంపీ (NGRMP).
మెయిన్స్ ముఖ్య పదాలు:
వాతావరణ ఆధారిత విపత్తులు (Climate-induced disasters), హిమాలయాల దుర్బలత్వం (Himalayan vulnerability), ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు (Early warning systems), సరిహద్దు దేశాల సహకారం (Transboundary cooperation), జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులకు ముప్పు (Hydropower risk), రిమోట్ సెన్సింగ్ (Remote sensing), విపత్తులను తట్టుకునే మౌలిక సదుపాయాలు (Disaster-resilient infrastructure).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
అరుణాచల్ ప్రదేశ్లోని తవాంగ్ జిల్లా మాగో చు బేసిన్లో (Mago Chu Basin) ఉన్న హిమానీనద సరస్సులపై (Glacial lakes) ఇటీవల ఒక విశ్లేషణ జరిగింది. పరిశీలించిన ఐదు సరస్సుల్లో నాలుగు సరస్సులు 2016 నుంచి 2026 మధ్య కాలంలో విస్తరించినట్లు నిపుణులు గుర్తించారు. వీటిలో ‘అధిక ప్రమాదం’ (High risk), ‘అత్యంత అధిక ప్రమాదం’ (Very high risk) ఉన్న సరస్సులు కూడా ఉన్నాయి. దీనివల్ల హిమాలయాల్లో హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటనం వరదల (Glacial Lake Outburst Floods – GLOFs) ముప్పు పెరుగుతుండటంపై ఆందోళనలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.
హిమానీనద సరస్సులు అంటే ఏమిటి? (What are Glacial Lakes?)
హిమానీనద సరస్సులు అంటే ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతాల్లో ఏర్పడే నీటి వనరులు. హిమానీనదాల (Glaciers) కోత వల్ల ఏర్పడిన గుంటలలో (Depressions), కాలానుగుణంగా కురిసే మంచు, కరిగిన మంచు నీరు (Meltwater) చేరడం వల్ల ఇవి ఏర్పడతాయి.
ఇవి ఏర్పడటం కింది అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది:
- స్థానిక, ప్రాంతీయ వాతావరణం
- హిమానీనదాల కోత (Erosion), నిక్షేపణ (Deposition)
- లోయ అడుగుభాగం, వాలు (Slope) పరిస్థితులు
- హిమానీనద శిధిలాల (Glacial debris) రకం
- మంచు కరగడం, స్థానిక భౌగోళిక స్వరూపం (Topography)
ఉష్ణోగ్రతల్లో వచ్చే మార్పులకు హిమానీనదాలు చాలా త్వరగా ప్రభావితం అవుతాయి. ఉష్ణోగ్రతలు పెరుగుతున్న కొద్దీ హిమానీనదాలు వేగంగా కరుగుతాయి. దీనివల్ల కరిగే నీటి పరిమాణం పెరిగి, హిమానీనద సరస్సులు మరింతగా విస్తరిస్తాయి.
హిమానీనద సరస్సుల రకాలు (Types of Glacial Lakes)
ఐసీఐఎంఓడీ వర్గీకరణ (ICIMOD classification) ప్రకారం, హిమానీనద సరస్సులను ప్రధానంగా ఐదు రకాలుగా విభజించవచ్చు.
1. గ్లేసియల్ ఎరోజన్ సరస్సులు (Glacial Erosion Lakes)
- హిమానీనదాల కోత, రాపిడి (Abrasion) వల్ల ఏర్పడిన గుంటలలో ఇవి ఏర్పడతాయి.
- సర్క్ సరస్సులు (Cirque lakes), గ్లేసియల్ వ్యాలీ సరస్సులు వీటికి ఉదాహరణలు.
2. మొరైన్-ఆనకట్టల సరస్సులు (Moraine-Dammed Lakes)
- వెనక్కి తగ్గుతున్న హిమానీనదాలు (Retreating glaciers) వదిలివెళ్లిన వదులైన రాళ్లు, శిధిలాల (Debris) వెనుక నీరు చేరినప్పుడు ఇవి ఏర్పడతాయి.
- GLOF ల ముప్పు వీటికి చాలా ఎక్కువ. ఎందుకంటే మొరైన్లు (Moraines) అస్థిరంగా ఉంటాయి. ఇవి అకస్మాత్తుగా కూలిపోయే ప్రమాదం ఉంది.
- హిమాచల్ ప్రదేశ్లోని సముద్ర తపు (Samudra Tapu), గేపాంగ్ గత్ (Gepang Gath) సరస్సులు వీటికి ఉదాహరణలు.
3. ఐస్-బ్లాక్డ్ సరస్సులు (Ice-Blocked Lakes)
- ముందుకు కదులుతున్న లేదా విడిపోయిన హిమానీనదం కరిగిన నీటి ప్రవాహాన్ని అడ్డుకున్నప్పుడు ఇవి ఏర్పడతాయి.
- కారాకోరం ప్రాంతంలోని ఎగువ సింధు, యార్కండ్ బేసిన్లలో (Yarkand basins) మనం వీటిని ఎక్కువగా చూడవచ్చు.
4. సుప్రాగ్లేసియల్ సరస్సులు (Supraglacial Lakes)
- హిమానీనదాల ఉపరితలంపై, సాధారణంగా శిధిలాలతో కప్పబడిన హిమానీనదాల అబ్లేషన్ జోన్లో (Ablation zone) ఇవి ఏర్పడతాయి.
- హిమాచల్ ప్రదేశ్లోని బారాషిగ్రి హిమానీనదం (Barashigri Glacier), మౌంట్ ఎవరెస్ట్ సమీపంలోని రోంగ్బుక్ హిమానీనదం (Rongbuk Glacier) పైన వీటికి ఉదాహరణలు కనిపిస్తాయి.
5. సబ్గ్లేసియల్ సరస్సులు (Subglacial Lakes)
- హిమానీనదాలు లేదా మంచు పలకల (Ice sheets) లోపల లేదా వాటి అడుగుభాగంలో ఇవి ఏర్పడతాయి.
- కేవలం రిమోట్ సెన్సింగ్ (Remote sensing) ద్వారా మాత్రమే వీటిని గుర్తించడం సాధ్యం కాదు. వీటిని గుర్తించడానికి గ్రౌండ్ పెనెట్రేటింగ్ రాడార్ (Ground Penetrating Radar) లాంటి పరికరాలు అవసరం.
భారతీయ హిమాలయాల్లో హిమానీనద సరస్సుల విస్తరణ
ఇస్రో (ISRO) ఆధ్వర్యంలోని నేషనల్ రిమోట్ సెన్సింగ్ సెంటర్ (NRSC) రూపొందించిన ‘గ్లేసియల్ లేక్ అట్లాస్ 2023’ (Glacial Lake Atlas 2023) ద్వారా భారతీయ హిమాలయ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల్లో (River basins) అనేక హిమానీనద సరస్సులను గుర్తించారు.
ఇందులోని ప్రధాన అంశాలు ఇవే:
- బ్రహ్మపుత్ర బేసిన్లో హిమానీనద సరస్సులు అత్యధికంగా ఉన్నాయి.
- సింధు బేసిన్, గంగా బేసిన్లలో కూడా ఇవి గణనీయమైన సంఖ్యలో ఉన్నాయి.
- భారతీయ ప్రాంతాలలో అరుణాచల్ ప్రదేశ్, సిక్కిం, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రాలు ముఖ్యమైన హిమానీనద సరస్సుల ప్రాంతాలు (Glacial lake zones).
- చాలా వరకు పెద్ద సరస్సులు బ్రహ్మపుత్ర బేసిన్లో, అలాగే జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి.
ఈ విస్తరణను అర్థం చేసుకోవడం ఎంతో ముఖ్యం. ఎందుకంటే, ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతాల్లో సరస్సులు విస్తరిస్తే, దిగువన ఉన్న నివాస ప్రాంతాలు, రోడ్లు, వంతెనలు, జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు (Hydropower projects), నదీ లోయలకు తీవ్ర ముప్పు వాటిల్లుతుంది.
హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటనం వరదలు (GLOFs) అంటే ఏమిటి?
హిమానీనద సరస్సును నిలిపి ఉంచే సహజ ఆనకట్ట అకస్మాత్తుగా పగిలిపోయినప్పుడు, పెద్ద మొత్తంలో నీరు కింది ప్రాంతాలకు వేగంగా విడుదలవుతుంది. దీనినే హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటనం వరద (Glacial Lake Outburst Flood – GLOF) అంటారు.
హిమానీనద సరస్సులకు తరచుగా కిందివి ఆనకట్టల్లా అడ్డుగా ఉంటాయి:
- మంచు (Ice)
- మొరైన్లు (Moraines)
- వదులుగా ఉండే హిమానీనద శిధిలాలు (Loose glacial debris)
ఇంజనీరింగ్ నైపుణ్యంతో నిర్మించిన ఆనకట్టలతో పోలిస్తే ఈ సహజ ఆనకట్టలు చాలా బలహీనంగా ఉంటాయి.
GLOF లను ప్రేరేపించే ప్రధాన ఉత్ప్రేరకాలు (Major Triggers of GLOFs)
- మంచు చరియలు విరిగిపడటం (Snow avalanches)
- రాళ్లు రాలడం (Rockfalls)
- భూకంపాలు (Earthquakes)
- కరిగిన నీరు వేగంగా పెరగడం (Rapid meltwater increase)
- భారీ వర్షపాతం (Heavy rainfall)
- అస్థిరమైన మొరైన్ ఆనకట్టలు కూలిపోవడం (Collapse of unstable moraine dams)
ఆనకట్ట ఒక్కసారి పగిలిపోతే, అకస్మాత్తుగా వచ్చే వరద భారీ నీటి ప్రవాహాన్ని (Extreme discharge), తీవ్రమైన కోతను (Strong erosion) సృష్టిస్తుంది. అలాగే పెద్ద మొత్తంలో మట్టి, రాళ్లను (Sediment transport) తనతో పాటు కిందికి తీసుకువస్తుంది.
GLOF ముప్పు ఎందుకు పెరుగుతోంది
1. వాతావరణ మార్పు, హిమానీనదాల కరుగుదల (Climate Change and Glacier Retreat)
పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు హిమాలయ హిమానీనదాలు కరిగేలా చేస్తున్నాయి. దీంతో కరిగిన నీటి పరిమాణం పెరిగి హిమానీనద సరస్సులు విస్తరిస్తున్నాయి.
2. ఎత్తుపై ఆధారపడిన వేడి (Elevation-Dependent Warming)
పల్లపు ప్రాంతాల కంటే ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతాలు వేగంగా వేడెక్కుతున్నాయి. ఈ దృగ్విషయాన్ని ఎలివేషన్-డిపెండెంట్ వార్మింగ్ అంటారు. ఇది హిమానీనదాలు కరగడాన్ని, సరస్సులు పెరగడాన్ని వేగవంతం చేస్తుంది.
3. అధిక ప్రమాదం ఉన్న సరస్సుల విస్తరణ (Expansion of High-Risk Lakes)
ఇప్పటికే అధిక ప్రమాదం ఉన్న సరస్సులుగా గుర్తించినవి కూడా విస్తరిస్తున్నాయని మాగో చు బేసిన్ ఉదాహరణ చూపుతోంది.
4. పెళుసైన సహజ ఆనకట్టలు (Fragile Natural Dams)
మొరైన్-ఆనకట్టల సరస్సులు (Moraine-dammed lakes) వదులుగా ఉండే శిధిలాలతో ఏర్పడతాయి. అందుకే ఇవి చాలా ప్రమాదకరమైనవి.
5. దిగువ ప్రాంతాల ముప్పు (Downstream Exposure)
జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు, రోడ్లు, నివాస ప్రాంతాలు, స్థానిక ప్రజలు ప్రమాదకరమైన హిమాలయ లోయల్లో ఎక్కువగా నివసిస్తున్నారు.
ఇటీవలి GLOF సంఘటనలు (Recent GLOF Events)
భారతదేశం, హిమాలయ ప్రాంతాలు ఇప్పటికే విధ్వంసకర GLOF విపత్తులను చవిచూశాయి.
- కేదార్నాథ్ ప్రాంతం, 2013: చోరాబారి హిమానీనద సరస్సు, మేఘ విస్ఫోటనాలు (Cloudbursts), కొండచరియలు విరిగిపడటంతో భారీ ప్రాణనష్టం, మౌలిక సదుపాయాల నష్టం జరిగింది.
- సౌత్ లొనాక్ సరస్సు, సిక్కిం, 2023: సౌత్ లొనాక్ సరస్సు నుంచి వచ్చిన GLOF వల్ల మరణాలు, గాయాలు, దిగువ ప్రాంతాల్లో తీవ్ర నష్టం సంభవించాయి.
- నేపాల్ హిమాలయాలు: నేపాల్లో ఇటీవల జరిగిన GLOF ఘటనలు చిన్నవి, స్వల్పకాలిక సరస్సులు కూడా పెద్ద విధ్వంసాన్ని సృష్టించగలవని చూపించాయి.
భారతదేశ నివారణ వ్యూహం (India’s Mitigation Strategy)
1. ఎన్డీఎంఏ మార్గదర్శకాలు, 2020 (NDMA Guidelines, 2020)
అవగాహన, పరిపాలనా స్పందన, ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు, ముప్పు తగ్గింపు చర్యలను మెరుగుపరచడానికి జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ ప్రాధికార సంస్థ మార్గదర్శకాలను జారీ చేసింది.
2. స్టాండర్డ్ ఆపరేటింగ్ ప్రొసీజర్ (Standard Operating Procedure – SOP)
హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (MHA), సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ శాఖ (DST), జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ వంటి వివిధ శాఖలతో సమన్వయం చేసుకుంటూ ఒక జాతీయ ఎస్ఓపీని రూపొందించారు.
3. సీడబ్ల్యూసీ రిస్క్ ఇండెక్సింగ్ (CWC Risk Indexing)
కేంద్ర జల సంఘం (CWC) హిమానీనద సరస్సుల రిస్క్ ఇండెక్సింగ్ కోసం ప్రమాణాలను ఖరారు చేసింది. సరస్సులు పగిలిపోయే అవకాశం, కలిగే నష్టం ఆధారంగా వాటికి ర్యాంకులు ఇస్తోంది.
4. ఆనకట్టల కోసం మార్గదర్శకాలు
ఆనకట్టలపై GLOF ప్రతికూల ప్రభావాలను తగ్గించడానికి, మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళికలో GLOF ప్రమాదాన్ని చేర్చడానికి సీడబ్ల్యూసీ మార్గదర్శకాలను జారీ చేసింది.
5. నేషనల్ GLOF రిస్క్ మిటిగేషన్ ప్రాజెక్ట్ (National GLOF Risk Mitigation Project)
అరుణాచల్ ప్రదేశ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, సిక్కిం, ఉత్తరాఖండ్ వంటి ఎంపిక చేసిన హిమాలయ రాష్ట్రాల కోసం 2025లో నేషనల్ గ్లేసియల్ లేక్ అవుట్బర్స్ట్ ఫ్లడ్ రిస్క్ మిటిగేషన్ ప్రాజెక్ట్ను ప్రారంభించారు. ఇది పర్యవేక్షణ, ముందస్తు హెచ్చరికలు, ప్రమాద తగ్గింపుపై దృష్టి పెడుతుంది.
సవాళ్లు (Challenges)
1. పరిమిత క్షేత్ర సమాచారం (Sparse Field Data):
కఠినమైన భౌగోళిక పరిస్థితులు, తీవ్రమైన వాతావరణం వల్ల క్షేత్రస్థాయి హిమానీనద, వాతావరణ సమాచార సేకరణ కష్టమవుతోంది.
2. రిమోట్ సెన్సింగ్ పరిమితులు (Remote Sensing Limitations):
చాలా అధ్యయనాలు ఉపగ్రహ డేటాపై ఆధారపడతాయి. అయితే రిజల్యూషన్, కాలానుగుణ లభ్యత కచ్చితత్వాన్ని ప్రభావితం చేయవచ్చు.
3. సుప్రాగ్లేసియల్ సరస్సుల పర్యవేక్షణ (Monitoring of Supraglacial Lakes):
సుప్రాగ్లేసియల్, స్వల్పకాలిక సరస్సులు వేగంగా మారవచ్చు. అందుకే వీటిని స్థిరమైన జాబితాల ద్వారా ట్రాక్ చేయడం కష్టం.
4. సరిహద్దుల వ్యాప్తి (Transboundary Nature of Risk):
అనేక హిమాలయ నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలు జాతీయ సరిహద్దులను దాటుతాయి. కాబట్టి హిందూ కుష్ హిమాలయ ప్రాంత దేశాల మధ్య సహకారం అవసరం.
5. మౌలిక సదుపాయాల దుర్బలత్వం (Infrastructure Vulnerability):
ఇరుకైన లోయలలోని జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు, రోడ్లు అకస్మాత్తుగా వచ్చే వరదలు, శిధిలాల ప్రవాహానికి తీవ్రంగా ప్రభావితమవుతాయి.
భవిష్యత్తు మార్గం (Way Forward)
భారతదేశానికి కాలానుగుణంగా అప్డేట్ అయ్యే క్రియాశీల హిమానీనద సరస్సుల జాబితాలు అవసరం. ప్రమాదకరమైన హిమానీనద సరస్సులను రిమోట్ సెన్సింగ్, క్షేత్ర సర్వేలు, డ్రోన్లు, గ్రౌండ్ ఆధారిత పరికరాల ద్వారా ట్రాక్ చేయాలి. ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలను స్థానిక పరిపాలన, దిగువ ప్రాంతాల ప్రజలతో అనుసంధానించాలి.
హిమాలయ రాష్ట్రాల్లోని మౌలిక సదుపాయాల ప్రణాళికలో GLOF హజార్డ్ మ్యాపింగ్, ఆనకట్టల భద్రతా చర్యలు, వాతావరణ ముప్పు పరిశీలనను చేర్చాలి. దీర్ఘకాలంలో, హిందూ కుష్ హిమాలయ ప్రాంత దేశాలకు రియల్ టైమ్ డేటా మార్పిడి, ఉమ్మడి పర్యవేక్షణ, ముందస్తు హెచ్చరికల కోసం ఒక సరిహద్దు యంత్రాంగం (Transboundary mechanism) అవసరం.
ముగింపు (Conclusion)
హిమాలయాల్లో హిమానీనద సరస్సుల విస్తరణ అనేది వాతావరణ మార్పులకు స్పష్టమైన సూచిక, అలాగే పెరుగుతున్న విపత్తు ప్రమాదం. ఇప్పటికే గుర్తించిన అధిక ప్రమాదం ఉన్న సరస్సులు కూడా విస్తరిస్తున్నాయని మాగో చు బేసిన్ ఫలితాలు చూపుతున్నాయి. భారతదేశం విపత్తు సంభవించినప్పుడు స్పందించే విధానం నుండి నిరంతర పర్యవేక్షణ, ముందస్తు హెచ్చరికలు, ప్రమాద అవగాహనతో కూడిన మౌలిక సదుపాయాలు, ప్రాంతీయ సహకారం వైపు మళ్లాలి. హిమాలయ వాతావరణ ముప్పును తట్టుకునే సామర్థ్యానికి GLOF సంసిద్ధత ఇప్పుడు ప్రధానమైనది.
యూపీఎస్సీ పాత ప్రశ్న (UPSC PYQ)
ప్ర. సియాచిన్ హిమానీనదం ఎక్కడ ఉంది? (2020)
(a) అక్సాయ్ చిన్ తూర్పున
(b) లేహ్ తూర్పున
(c) గిల్గిట్ ఉత్తరాన
(d) నుబ్రా వ్యాలీ ఉత్తరాన
సమాధానం: (d) నుబ్రా వ్యాలీ ఉత్తరాన
మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్న (CARE MCQ)
ప్ర. హిమానీనద సరస్సులు, GLOF లకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- హిమానీనద కార్యకలాపాల వల్ల ఏర్పడిన గుంటలలో కరిగిన నీరు చేరినప్పుడు హిమానీనద సరస్సులు ఏర్పడవచ్చు.
- మొరైన్-ఆనకట్టల సరస్సులు గట్టిపడిన రాతి నిర్మాణాలతో ఏర్పడతాయి కాబట్టి ఇవి చాలా స్థిరంగా ఉంటాయి.
- ఎలివేషన్-డిపెండెంట్ వార్మింగ్ వల్ల హిమానీనదాలు కరగడం, హిమానీనద సరస్సులు విస్తరించడం వేగవంతమవుతాయి.
- మంచు చరియలు విరిగిపడటం, రాళ్లు రాలడం, భూకంపాలు లేదా భారీ వర్షపాతం వల్ల GLOF లు ప్రేరేపితమవుతాయి.
పై వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 3, 4 మాత్రమే
(b) 1, 2 మాత్రమే
(c) 2, 3, 4 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3, 4
సరైన సమాధానం: (a) 1, 3, 4 మాత్రమే
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: హిమానీనద చర్యల వల్ల ఏర్పడిన గుంటలలో కరిగిన నీరు చేరినప్పుడు హిమానీనద సరస్సులు ఏర్పడతాయి.
- వాక్యం 2 తప్పు: మొరైన్లు వదులుగా ఉండే శిధిలాలతో ఏర్పడతాయి కాబట్టి మొరైన్-ఆనకట్టల సరస్సులు అస్థిరంగా ఉంటాయి.
- వాక్యం 3 సరైనది: ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతాలు వేగంగా వేడెక్కడం వల్ల హిమానీనదాలు వేగంగా కరిగి సరస్సులు విస్తరిస్తాయి.
- వాక్యం 4 సరైనది: మంచు చరియలు, రాళ్లు రాలడం, భూకంపాలు, కరిగిన నీరు పెరగడం లేదా భారీ వర్షాల వల్ల GLOF లు సంభవించవచ్చు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. హిమానీనద సరస్సు అంటే ఏమిటి?
హిమానీనదాల వల్ల ఏర్పడిన గుంటలలో కరిగిన నీరు చేరడం ద్వారా ఏర్పడే నీటి వనరును హిమానీనద సరస్సు అంటారు.
2. GLOF అంటే ఏమిటి?
హిమానీనద సరస్సు ఆనకట్ట పగిలిపోవడం వల్ల అకస్మాత్తుగా వచ్చే వరదను హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటనం వరద (GLOF) అంటారు.
3. ఏ రకమైన హిమానీనద సరస్సులకు GLOF ముప్పు ఎక్కువగా ఉంటుంది?
మొరైన్-ఆనకట్టల సరస్సులకు ఈ ముప్పు ఎక్కువ. ఎందుకంటే ఇవి వదులైన శిధిలాలతో ఏర్పడతాయి.
4. ఎలివేషన్-డిపెండెంట్ వార్మింగ్ అంటే ఏమిటి?
పల్లపు ప్రాంతాల కంటే ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతాలు వేగంగా వేడెక్కడాన్ని ఎలివేషన్-డిపెండెంట్ వార్మింగ్ అంటారు.
5. హిమాలయ హిమానీనద సరస్సులు ఎందుకు విస్తరిస్తున్నాయి?
పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతల వల్ల హిమానీనదాలు కరిగి, నీటి పరిమాణం పెరగడం వల్ల ఇవి విస్తరిస్తున్నాయి.
మూలం: ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్
ప్రాముఖ్యత:
యూపీఎస్సీ (UPSC) జీఎస్ పేపర్ III: సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (Science & Technology), పునరుత్పాదక ఇంధనం (Renewable Energy), ఇంధన భద్రత (Energy Security), వాతావరణ మార్పు (Climate Change).
జీఎస్ పేపర్ I: భౌతిక భూగోళశాస్త్రం (Physical Geography), భూఉష్ణ లక్షణాలు (Geothermal Features).
ప్రిలిమ్స్ ముఖ్య పదాలు :
పూగా వ్యాలీ (Puga Valley), భూఉష్ణ శక్తి (Geothermal Energy), భూఉష్ణ బావులు (Geothermal Wells), ఎన్హాన్స్డ్ జియోథర్మల్ సిస్టమ్స్ (Enhanced Geothermal Systems), డ్రై స్టీమ్ ప్లాంట్ (Dry Steam Plant), ఫ్లాష్ ప్లాంట్ (Flash Plant), బైనరీ ప్లాంట్ (Binary Plant), జియోథర్మల్ గ్రేడియంట్ (Geothermal Gradient), ఎంఎన్ఆర్ఈ (MNRE), ఓఎన్జీసీ ఎనర్జీ సెంటర్ (ONGC Energy Centre).
మెయిన్స్ ముఖ్య పదాలు:
స్వచ్ఛమైన ఇంధన పరివర్తన (Clean energy transition), ఇంధన భద్రత, నెట్ జీరో 2070 (Net Zero 2070), మారుమూల ప్రాంతాలకు ఇంధన అందుబాటు, 24 గంటల పునరుత్పాదక విద్యుత్ (Round-the-clock renewable power), సాంకేతిక ప్రదర్శన (Technology demonstration), భూఉష్ణ అన్వేషణ (Geothermal exploration).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
లడఖ్లోని పూగా వ్యాలీలో భారతదేశపు మొట్టమొదటి, అత్యంత లోతైన భూఉష్ణ బావుల (Geothermal wells) కార్యకలాపాలు ప్రారంభమయ్యాయి. ఈ బావులు దాదాపు 1,000 మీటర్ల లోతులో ఉన్నాయి. ప్రతిపాదిత 1 మెగావాట్ (1 MW) పైలట్ జియోథర్మల్ పవర్ ప్రాజెక్టుకు ఇవి చాలా కీలకం. ఇది భారతదేశపు మొట్టమొదటి ప్రదర్శనా స్థాయి భూఉష్ణ విద్యుత్ ప్రాజెక్టుగా (Demonstration-scale geothermal power project) మారనుంది.
ఓఎన్జీసీ ఎనర్జీ సెంటర్ (ONGC Energy Centre) ఈ ప్రాజెక్టును అమలు చేస్తోంది. ‘కార్బన్-న్యూట్రల్ లడఖ్’ (Carbon-Neutral Ladakh) అభివృద్ధి చేయడం, భారతదేశ స్వచ్ఛమైన ఇంధన వనరులను విస్తరించడం లాంటి విస్తృత లక్ష్యాలకు ఇది అనుసంధానమై ఉంది.
భూఉష్ణ శక్తి అంటే ఏమిటి?
- భూమి అంతర్భాగం నుండి పొందే ఉష్ణ శక్తిని (Heat energy) భూఉష్ణ శక్తి (Geothermal energy) అంటారు.
- భూమి లోపలికి వెళ్లేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత పెరుగుతూ ఉంటుంది. లోతు పెరిగేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత పెరిగే ఈ విధానాన్ని ‘జియోథర్మల్ గ్రేడియంట్’ (Geothermal gradient) అంటారు. ఈ గ్రేడియంట్ ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో, తక్కువ లోతులోనే మనం వాడుకోవడానికి వీలైన వేడి దొరుకుతుంది.
- భూగర్భ జలాలు వేడి శిలలను తాకినప్పుడు, ఆ వేడిని గ్రహించి వేడి నీరు లేదా ఆవిరిగా (Steam) మారుతాయి. టర్బైన్లను (Turbines) తిప్పడానికి, విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేయడానికి ఈ ఆవిరి లేదా వేడి ద్రవాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
- భూఉష్ణ శక్తి అనేది ఆయా ప్రాంతాల భౌగోళిక పరిస్థితులపై ఆధారపడి పనిచేసే పునరుత్పాదక ఇంధన వనరు (Renewable energy source). విద్యుత్ గ్రిడ్ అనుసంధానం, సాంప్రదాయ ఇంధన సరఫరా కష్టంగా ఉండే మారుమూల, లోతట్టు ప్రాంతాలకు ఇది ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది.
పూగా వ్యాలీ ఎందుకు ముఖ్యం?
లడఖ్లోని పూగా వ్యాలీ భారతదేశంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన భూఉష్ణ కేంద్రాల్లో ఒకటి. దీని ప్రాముఖ్యతను నాలుగు అంశాల్లో చూడవచ్చు:
1. భారతదేశపు తొలి భూఉష్ణ బావులు
పూగాలో కార్యకలాపాలు ప్రారంభించిన బావులు భారతదేశ ఆచరణాత్మక భూఉష్ణ విద్యుత్ ప్రయాణానికి నాంది పలికాయి.
2. ప్రదర్శనా స్థాయి ప్రాజెక్టు (Demonstration-Scale Project)
ఈ బావులు 1 మెగావాట్ పైలట్ ప్రాజెక్టుకు మద్దతు ఇస్తాయి. తద్వారా ఇది భారతదేశపు మొట్టమొదటి ప్రదర్శనా స్థాయి భూఉష్ణ విద్యుత్ ప్రాజెక్టుగా మారుతుంది.
3. మారుమూల ప్రాంతాలకు ఇంధన అందుబాటు
లడఖ్ భౌగోళిక పరిస్థితులు, వాతావరణం దృష్ట్యా అక్కడ వికేంద్రీకృత పునరుత్పాదక ఇంధనం (Decentralised renewable energy) ఎంతో అవసరం. ఇలాంటి ప్రాంతాల్లో భూఉష్ణ శక్తి స్థిరమైన విద్యుత్ను అందించగలదు.
4. కార్బన్-న్యూట్రల్ లడఖ్ దార్శనికత
భారతదేశ స్వచ్ఛమైన ఇంధన పరివర్తనకు (Clean energy transition) ఈ ప్రాజెక్టు మద్దతు ఇస్తుంది. పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన ప్రాంతాల్లో శిలాజ ఇంధనాలపై (Fossil fuels) ఆధారపడటాన్ని తగ్గించాలనే లక్ష్యానికి ఇది తోడ్పడుతుంది.
భూఉష్ణ విద్యుత్ ఎలా పనిచేస్తుంది?
దీని ప్రక్రియ చాలా సులభం:
- భూమిలోని వేడి భూగర్భ జలాలను వేడెక్కిస్తుంది.
- వేడి నీరు లేదా ఆవిరిని బావుల ద్వారా ఉపరితలానికి తీసుకువస్తారు.
- ఆ ఆవిరి లేదా వాయువు టర్బైన్ను తిప్పుతుంది.
- ఈ టర్బైన్ విద్యుత్ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.
- మిగిలిన ద్రవాన్ని కొన్ని వ్యవస్థల్లో తిరిగి భూగర్భంలోకి పంపుతారు.
సౌర, పవన విద్యుత్ లాగా భూఉష్ణ శక్తి సూర్యరశ్మి లేదా గాలి వేగంపై ఆధారపడి ఉండదు. అందుకే ఇది 24 గంటల పాటు నిరంతరాయంగా విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉపయోగపడుతుంది.
భూఉష్ణ విద్యుత్ ప్లాంట్ల రకాలు
1. డ్రై స్టీమ్ ప్లాంట్లు (Dry Steam Plants)
- ఇవి భూగర్భ పగుళ్ల (Underground fractures) నుండి నేరుగా ఆవిరిని ఉపయోగిస్తాయి.
- ఈ ఆవిరి నేరుగా టర్బైన్ను తిప్పుతుంది.
2. ఫ్లాష్ ప్లాంట్లు (Flash Plants)
- ఇవి భూగర్భంలోని అధిక పీడనం (High-pressure) గల వేడి నీటిని తక్కువ పీడనం ఉన్న ప్రాంతానికి తీసుకువస్తాయి.
- పీడనం అకస్మాత్తుగా పడిపోవడం వల్ల ఆవిరి ఉత్పత్తి అవుతుంది. ఆ ఆవిరి టర్బైన్ను తిప్పుతుంది.
3. బైనరీ ప్లాంట్లు (Binary Plants)
- వేడి భూఉష్ణ జలాలు తక్కువ మరిగే స్థానం (Lower boiling point) ఉన్న రెండవ ద్రవానికి వేడిని బదిలీ చేస్తాయి.
- ఆ రెండవ ద్రవం ఆవిరిగా మారి టర్బైన్ను తిప్పుతుంది.
బైనరీ ప్లాంట్లు చాలా ముఖ్యమైనవి. ఎందుకంటే భూఉష్ణోగ్రతలు సాధారణంగా ఉండే ప్రాంతాల్లో కూడా ఇవి పనిచేయగలవు.
భూఉష్ణ శక్తిపై జాతీయ విధానం
2024లో భూఉష్ణ శక్తిపై ఒక టాస్క్ఫోర్స్ను ఏర్పాటు చేసిన తర్వాత, మినిస్ట్రీ ఆఫ్ న్యూ అండ్ రెన్యూవబుల్ ఎనర్జీ (MNRE) జాతీయ భూఉష్ణ శక్తి విధానం, 2025 (National Policy on Geothermal Energy, 2025) ను విడుదల చేసింది.
ఈ విధానం కింది లక్ష్యాలను నిర్దేశించుకుంది:
- భారతదేశ పునరుత్పాదక ఇంధన వ్యవస్థలో భూఉష్ణ శక్తిని ఒక మూలస్తంభంగా నిలపడం.
- భారతదేశ ‘నెట్ జీరో 2070’ (Net Zero 2070) లక్ష్యానికి మద్దతు ఇవ్వడం.
- ఇంధన భద్రతను బలోపేతం చేయడం.
- అన్వేషణ, సాంకేతిక అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడం.
- రాష్ట్రాలు, పరిశోధనా సంస్థలు, ఇంధన కంపెనీల మధ్య సహకారాన్ని పెంపొందించడం.
భారతదేశంలో భూఉష్ణ శక్తి అభివృద్ధికి ఈ విధానం బలమైన సంస్థాగత మార్గదర్శకత్వాన్ని ఇస్తుంది.
భారతదేశ భూఉష్ణ సామర్థ్యం (India’s Geothermal Potential)
- భారతదేశంలో, ముఖ్యంగా హిమాలయాలు, టెక్టానిక్గా చురుకైన (Tectonically active) ప్రాంతాల్లో పలు భూఉష్ణ కేంద్రాలు ఉన్నాయి.
- జియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా దేశవ్యాప్తంగా అనేక వేడి నీటి బుగ్గలను (Hot springs) గుర్తించి మ్యాప్ చేసింది. భారతదేశ అంచనా భూఉష్ణ సామర్థ్యం సుమారు 10.6 గిగావాట్లు (10.6 GW). భవిష్యత్తు అన్వేషణలతో ఇది మరింత పెరిగే అవకాశం ఉంది.
భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన భూఉష్ణ ప్రాంతాలు
- లడఖ్: పూగా, చుమతంగ్, దెమ్చోక్, నుబ్రా
- హిమాచల్ ప్రదేశ్: మణికరణ్, కసోల్, తత్తాపాని
- ఉత్తరాఖండ్: తపోవన్, జోషీమఠ్, యమునోత్రి, గంగనాని
- అరుణాచల్ ప్రదేశ్: తవాంగ్ ప్రాంతం
- సిక్కిం: యుమెసామ్డాంగ్
- గుజరాత్: ధోలేరా, తువా, తులసిశ్యామ్
- తెలంగాణ: మణుగూరు
- అండమాన్ నికోబార్ దీవులు: భూఉష్ణ సామర్థ్యం ఉన్న ప్రాంతాలు
అన్వేషణ కోణంలో చూస్తే హిమాలయన్ జియోథర్మల్ ప్రావిన్స్, గుజరాత్లోని కాంబే గ్రాబెన్ (Cambay Graben), అండమాన్ నికోబార్ దీవులు చాలా ముఖ్యమైనవి.
భూఉష్ణ శక్తి వల్ల ఉపయోగాలు (Advantages)
1. 24 గంటల పునరుత్పాదక విద్యుత్ (Round-the-Clock Renewable Power)
వాతావరణ పరిస్థితులపై ఆధారపడే సౌర, పవన విద్యుత్ లాగా కాకుండా, భూఉష్ణ శక్తి నిరంతరాయంగా విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయగలదు.
2. ఇంధన భద్రత (Energy Security)
ఇది దిగుమతి చేసుకునే శిలాజ ఇంధనాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది. దేశీయ స్వచ్ఛమైన ఇంధన ఉత్పత్తికి (Clean energy production) మద్దతు ఇస్తుంది.
3. మారుమూల ప్రాంతాలకు అనుకూలం
విద్యుత్ సరఫరా కష్టంగా ఉండే మారుమూల హిమాలయ, లోతట్టు ప్రాంతాలకు ఇది ఎంతో ఉపయోగపడుతుంది.
4. తక్కువ స్థలం అవసరం (Low Land Footprint)
అనేక ఇతర పునరుత్పాదక ప్రాజెక్టులతో పోలిస్తే, భూఉష్ణ ప్లాంట్లకు సాధారణంగా తక్కువ స్థలం అవసరం అవుతుంది.
5. వాతావరణ లక్ష్యాలకు మద్దతు (Supports Climate Goals)
నాన్-ఫాసిల్ (Non-fossil) విద్యుత్ సామర్థ్య విస్తరణ, ‘నెట్ జీరో 2070’ (Net Zero 2070) లక్ష్యాలతో సహా భారతదేశ స్వచ్ఛమైన ఇంధన లక్ష్యాలకు ఇది తోడ్పడుతుంది.
6. ఉపాధి సామర్థ్యం (Employment Potential)
నివేదికలో పేర్కొన్న ప్రపంచ బ్యాంక్ రెఫరెన్స్ ప్రకారం, వ్యవస్థాపించిన పునరుత్పాదక ఇంధన సామర్థ్యం ప్రతి యూనిట్కు భూఉష్ణ శక్తి అత్యధిక ఉపాధిని కల్పిస్తుంది.
ఎన్హాన్స్డ్ జియోథర్మల్ సిస్టమ్స్ (Enhanced Geothermal Systems – EGS)
ఎన్హాన్స్డ్ జియోథర్మల్ సిస్టమ్స్ (EGS) అనేవి అధునాతన భూఉష్ణ సాంకేతికతలు. ఇవి భూగర్భం లోపల లోతుగా ఉండే వేడి పొడి శిలల (Hot dry rocks) నుండి వేడిని ఉపయోగిస్తాయి.
సాంప్రదాయ భూఉష్ణ వ్యవస్థల (Conventional Geothermal System) కంటే EGS ఎలా భిన్నమైనది?
సాంప్రదాయ భూఉష్ణ వ్యవస్థ
- ఇది సహజంగా ఏర్పడే వేడి భూగర్భ జలాలను లేదా ఆవిరిని ఉపయోగిస్తుంది.
- దీనికి పారగమ్య శిలలు (Permeable rocks), సహజ హైడ్రోథర్మల్ రిజర్వాయర్లు (Hydrothermal reservoirs) అవసరం.
- సాధారణంగా టెక్టోనిక్ ప్లేట్ సరిహద్దులు లేదా అగ్నిపర్వతాలు ఎక్కువగా ఉండే ప్రాంతాల (Volcanic hotspots) సమీపంలో ఇవి కనిపిస్తాయి.
ఎన్హాన్స్డ్ జియోథర్మల్ సిస్టమ్ (EGS)
- సహజ రిజర్వాయర్లు లేని చోట కృత్రిమ పారగమ్యతను (Artificial permeability) సృష్టిస్తుంది.
- క్షితిజ సమాంతర డ్రిల్లింగ్ (Horizontal drilling), నియంత్రిత ఫ్రాక్చరింగ్తో (Controlled fracturing) సహా అధునాతన డ్రిల్లింగ్ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తుంది.
- వేడి శిలలలో పగుళ్లు (Fractures) తెరవడానికి ద్రవాన్ని భూగర్భంలోకి పంపుతుంది.
- ఆ ద్రవం ప్రవహించి వేడిని గ్రహిస్తుంది. ఆపై విద్యుత్ ఉత్పత్తి కోసం ఉపరితలానికి తిరిగి వస్తుంది.
సహజంగా ఏర్పడే హైడ్రోథర్మల్ ప్రాంతాలను దాటి భూఉష్ణ శక్తిని విస్తరించగల సామర్థ్యం EGS కు ఉన్నందున ఇది చాలా ముఖ్యమైనది.
సవాళ్లు (Challenges)
1. ఆయా ప్రాంతాల అనుకూలత (Site-Specific Nature)
అండర్గ్రౌండ్ వేడి పరిస్థితులు అనుకూలంగా ఉన్న చోట మాత్రమే భూఉష్ణ శక్తిని అభివృద్ధి చేయవచ్చు.
2. అన్వేషణలో అధిక ప్రమాదం (High Exploration Risk)
లోతైన భూఉష్ణ బావుల డ్రిల్లింగ్ ఖర్చుతో కూడుకున్న పని. ఇందులో విజయం సాధిస్తామనే గ్యారెంటీ ఉండదు.
3. సాంకేతిక సంక్లిష్టత (Technical Complexity)
ప్రాజెక్టులకు భౌగోళిక శాస్త్రం, డ్రిల్లింగ్, రిజర్వాయర్ ప్రవర్తన, పవర్ సిస్టమ్స్లో ప్రత్యేక జ్ఞానం అవసరం.
4. పర్యావరణపరమైన ఆందోళనలు (Environmental Concerns)
జియోథర్మల్ ఫ్లూయిడ్ మేనేజ్మెంట్, భూకంపాల ముప్పు (Induced seismicity risks) గురించి జాగ్రత్తగా వ్యవహరించాలి.
5. పరిమిత భారతీయ అనుభవం
భారతదేశం ఇంకా ప్రయోగాత్మక దశలోనే (Pilot stage) ఉంది. కాబట్టి వాణిజ్య స్థాయికి పెంచాలంటే (Commercial scaling) డేటా, నైపుణ్యం, పెట్టుబడిదారుల విశ్వాసం అవసరం.
భవిష్యత్తు మార్గం (Way Forward)
భారతదేశం పూగా వ్యాలీని టెక్నాలజీ డెమాన్స్ట్రేషన్ అండ్ లెర్నింగ్ ప్లాట్ఫారమ్గా (Technology demonstration and learning platform) పరిగణించాలి. ఈ ప్రాజెక్టు భూఉష్ణ రిజర్వాయర్లు, డ్రిల్లింగ్ పనితీరు, వ్యయం, పర్యావరణ భద్రత, విద్యుత్ ఉత్పత్తిపై నమ్మకమైన సమాచారాన్ని అందించాలి. భూఉష్ణ కేంద్రాల మ్యాపింగ్ను బలోపేతం చేయాలి. ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యాన్ని (Public-private participation) ప్రోత్సహించాలి. MNRE, ONGC, GSI, పరిశోధనా సంస్థలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మధ్య సమన్వయం ఉండాలి.
భవిష్యత్తు విస్తరణ కోసం, మితమైన ఉష్ణోగ్రతలు ఉండే రిజర్వాయర్ల కోసం బైనరీ సైకిల్ ప్లాంట్లను (Binary cycle plants) అన్వేషించాలి. సాంప్రదాయ హైడ్రోథర్మల్ వనరులు తక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో EGS ను జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి.
ముగింపు (Conclusion)
భారతదేశ పునరుత్పాదక ఇంధన ప్రయాణంలో పూగా వ్యాలీ ప్రాజెక్టు ఒక ప్రధాన మైలురాయి. ముఖ్యంగా లడఖ్ లాంటి మారుమూల ప్రాంతాల్లో, స్వచ్ఛమైన, నమ్మదగిన, 24 గంటల విద్యుత్కు భూఉష్ణ శక్తి తోడ్పడుతుందని ఇది చూపిస్తుంది. భారతదేశం ఇంకా ప్రారంభ దశలోనే ఉన్నప్పటికీ, శాస్త్రీయ అన్వేషణ, విధానపరమైన మద్దతు, పర్యావరణ భద్రతా చర్యలు, సాంకేతికత అభివృద్ధితో మద్దతు ఇస్తే, దేశ భవిష్యత్ ఇంధన వ్యవస్థలో (Future energy mix) భూఉష్ణ శక్తి ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా మారగలదు.
మల్టిపుల్ ఛాయిస్ ప్రశ్న (CARE MCQ)
ప్ర. భూఉష్ణ శక్తి, పూగా వ్యాలీ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- భూఉష్ణ శక్తి విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేయడానికి భూమి అంతర్భాగం నుండి వేడిని ఉపయోగిస్తుంది.
- లడఖ్లోని పూగా వ్యాలీ భారతదేశపు మొట్టమొదటి ప్రదర్శనా స్థాయి భూఉష్ణ విద్యుత్ ప్రాజెక్టుతో (Demonstration-scale geothermal power project) ముడిపడి ఉంది.
- భూఉష్ణ శక్తి పూర్తిగా సూర్యరశ్మి, గాలి వేగంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
- ఎన్హాన్స్డ్ జియోథర్మల్ సిస్టమ్స్ (Enhanced Geothermal Systems) వేడి పొడి శిలలలో (Hot dry rocks) కృత్రిమ పారగమ్యతను సృష్టించగలవు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2, 4 మాత్రమే
(b) 1, 3 మాత్రమే
(c) 2, 3, 4 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3, 4
సరైన సమాధానం: (a) 1, 2, 4 మాత్రమే
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: భూఉష్ణ శక్తి విద్యుత్ ఉత్పత్తికి భూమి లోపలి వేడిని ఉపయోగిస్తుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: పూగా వ్యాలీ బావులు భారతదేశపు మొట్టమొదటి ప్రదర్శనా స్థాయి భూఉష్ణ విద్యుత్ ప్రాజెక్టుతో ముడిపడి ఉన్నాయి.
- వాక్యం 3 తప్పు: భూఉష్ణ శక్తి సూర్యరశ్మి లేదా గాలి వేగంపై ఆధారపడి ఉండదు. ఇది 24 గంటల పాటు నిరంతరాయంగా విద్యుత్తును అందించగలదు.
- వాక్యం 4 సరైనది: అధునాతన డ్రిల్లింగ్, ఫ్లూయిడ్ ఇంజెక్షన్ను ఉపయోగించి EGS వేడి పొడి శిలలలో పారగమ్యతను సృష్టిస్తాయి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. భూఉష్ణ శక్తి అంటే ఏమిటి?
ఇది భూమి అంతర్భాగం నుండి వచ్చే వేడిని ఉపయోగించి ఉత్పత్తి చేసే శక్తి.
2. పూగా వ్యాలీ వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
లడఖ్లోని పూగా వ్యాలీలో భారతదేశపు మొట్టమొదటి లోతైన భూఉష్ణ బావుల కార్యకలాపాలు ప్రారంభమయ్యాయి.
3. పూగాలో ప్రతిపాదించిన ప్రాజెక్టు ఏమిటి?
ఇది 1 మెగావాట్ (1 MW) పైలట్ జియోథర్మల్ పవర్ ప్రాజెక్టు.
4. పూగా జియోథర్మల్ ప్రాజెక్టును ఏ సంస్థ అమలు చేస్తోంది?
ఈ ప్రాజెక్టును ఓఎన్జీసీ ఎనర్జీ సెంటర్ (ONGC Energy Centre) అమలు చేస్తోంది.
5. జియోథర్మల్ గ్రేడియంట్ అంటే ఏమిటి?
భూమి లోపలికి వెళ్లేకొద్దీ (లోతు పెరిగేకొద్దీ) ఉష్ణోగ్రత పెరిగే విధానాన్ని జియోథర్మల్ గ్రేడియంట్ అంటారు.
మూలం: ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్
