ఆధారం: APPSC గ్రూప్-I: సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ; ఆంధ్రప్రదేశ్ కరెంట్ అఫైర్స్
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
విక్రమ్-I (Vikram-I), స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ (Skyroot Aerospace), సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్ (Satish Dhawan Space Centre), శ్రీహరికోట, ఇన్-స్పేస్ (IN-SPACe), దిగువ భూ కక్ష్య (Low-Earth Orbit), మొదటి ప్రయోగ వేదిక (First Launch Pad).
మెయిన్స్ కోసం:
ప్రైవేట్ అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థ (Private space economy), వాణిజ్య ప్రయోగ సేవలు (Commercial launch services), అంతరిక్ష రంగ సంస్కరణలు, ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ సహకారం (Public-private collaboration), చిన్న ఉపగ్రహాల ప్రయోగ మార్కెట్, సాంకేతిక వ్యవస్థాపకత (Technology entrepreneurship).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
హైదరాబాద్కు చెందిన స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ (Skyroot Aerospace) సంస్థ శ్రీహరికోటలోని సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్లో గల మొదటి ప్రయోగ వేదిక (First Launch Pad) వద్ద తమ విక్రమ్-I రాకెట్ మొదటి దశను విజయవంతంగా పేర్చింది (Stacked). ప్రైవేటుగా డిజైన్ చేసి, అభివృద్ధి చేసి, తయారు చేసిన ఒక కక్ష్యా-స్థాయి రాకెట్ను (Orbital-class rocket) ఇస్రో మొదటి ప్రయోగ వేదికపై నిలబెట్టడం ఇదే తొలిసారి.
విక్రమ్-I అంటే ఏమిటి? (What is Vikram-I?)
- విక్రమ్-I అనేది స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ తయారుచేసిన మొట్టమొదటి కక్ష్యా ప్రయోగ వాహక నౌక (Orbital launch vehicle).
- చిన్న ఉపగ్రహాలను (Small satellites) దిగువ భూ కక్ష్యలోకి (Low-Earth Orbit) తీసుకువెళ్లేలా సంస్థ దీనిని రూపొందించింది. ప్రస్తుతం దీని తుది దశ అనుసంధానం, సాంకేతిక పరీక్షలు జరుగుతున్నాయి.
- అందుబాటు ధరలో, సులభంగా చిన్న ఉపగ్రహాలను ప్రయోగించాలనే పెరుగుతున్న డిమాండ్ను తీర్చడానికి ఈ వాహక నౌక ఉపయోగపడుతుంది. ఇది భారతదేశంలో అభివృద్ధి చెందుతున్న వాణిజ్య ప్రయోగ వ్యవస్థలో (Commercial launch ecosystem) ఒక భాగం.
ఈ స్టాకింగ్ (కూర్పు) మైలురాయి ఎందుకు ముఖ్యం?
వేదికపై మొదటి ప్రైవేట్ కక్ష్యా రాకెట్:
ఇస్రో మొదటి ప్రయోగ వేదికపై ప్రైవేటుగా అభివృద్ధి చేసిన కక్ష్యా-స్థాయి ప్రయోగ వాహనాన్ని నిలబెట్టడం ఇదే మొదటిసారి.
అభివృద్ధి దశ నుంచి ప్రయోగానికి సన్నద్ధం:
విడివిడిగా ఉన్న రాకెట్ దశలను ఒకచోట చేర్చి ప్రయోగానికి సిద్ధంగా ఉన్న వాహనంగా మారుస్తున్నారని ఈ స్టాకింగ్ సూచిస్తుంది.
జాతీయ ప్రయోగ మౌలిక సదుపాయాల వినియోగం:
వాణిజ్య అంతరిక్ష ప్రయోగాల కోసం ప్రైవేట్ కంపెనీలు ఇస్రో సదుపాయాలను ఏ విధంగా వాడుకోవచ్చో ఈ మైలురాయి చూపిస్తుంది.
మొదటి కక్ష్యా ప్రయోగానికి చేరువలో:
అనుసంధానం, పరీక్షల ప్రక్రియ కొనసాగుతున్నందున, విక్రమ్-I తన మొదటి కక్ష్యా ప్రయోగానికి (Orbital launch) మరింత దగ్గరైంది.
సంస్థాగత వ్యవస్థ (Institutional Ecosystem)
స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ (Skyroot Aerospace)
- స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ అనేది హైదరాబాద్కు చెందిన ఒక ప్రైవేట్ అంతరిక్ష స్టార్టప్ (Start-up). ప్రయోగ వాహనాల రూపకల్పన, అభివృద్ధిలో ఈ సంస్థ పనిచేస్తోంది.
- చిన్న ఉపగ్రహాలకు ప్రయోగ సేవలు అందించడమే వీరి ‘విక్రమ్’ సిరీస్ ప్రధాన ఉద్దేశం.
ఇస్రో (ISRO)
- భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ISRO) శ్రీహరికోటలో ప్రయోగ మౌలిక సదుపాయాలు, సాంకేతిక సదుపాయాలను, రేంజ్ మద్దతును (Range support) అందిస్తుంది.
- మొదటి ప్రయోగ వేదిక ఇంతకుముందు చంద్రయాన్ (Chandrayaan), మార్స్ ఆర్బిటర్ మిషన్ (Mars Orbiter Mission) వంటి ప్రధాన ప్రయోగాలకు సహకరించింది.
ఇన్-స్పేస్ (IN-SPACe)
ఇండియన్ నేషనల్ స్పేస్ ప్రమోషన్ అండ్ ఆథరైజేషన్ సెంటర్ ప్రైవేట్ రంగ అంతరిక్ష కార్యకలాపాలను సులభతరం చేస్తుంది, వాటికి అనుమతులు ఇస్తుంది.
విక్రమ్-I ప్రయోగానికి సంబంధించిన తుది షెడ్యూల్ ఈ క్రింది అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది:
- సాంకేతిక అనుసంధాన పరీక్షల పూర్తి
- భద్రత, ప్రయోగ అనుమతులు
- రేంజ్ లభ్యత (Range availability)
- ఇన్-స్పేస్, ప్రయోగ అధికారులతో సమన్వయం
భారతదేశ ప్రైవేట్ అంతరిక్ష రంగానికి దీని ప్రాముఖ్యత
- వాణిజ్య ప్రయోగ సామర్థ్యం (Commercial launch capability): ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న చిన్న ఉపగ్రహాల ప్రయోగ మార్కెట్కు సేవలందించే భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని విక్రమ్-I బలోపేతం చేస్తుంది.
- ప్రైవేట్ రంగ సంస్కరణల నిర్ధారణ: ప్రభుత్వేతర సంస్థలకు అంతరిక్ష రంగాన్ని తెరుస్తూ తీసుకువచ్చిన సంస్కరణల ఫలితాన్ని ఈ మైలురాయి ప్రతిబింబిస్తుంది.
- స్టార్టప్ ఆవిష్కరణ: అధునాతన ఇంజనీరింగ్, ప్రొపల్షన్ (Propulsion), ప్రయోగ వాహనాల అభివృద్ధిలో భారతీయ స్టార్టప్ల పాత్ర పెరుగుతోందని ఇది చూపిస్తుంది.
- ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ సహకారం: ఒక ప్రైవేట్ కంపెనీ ఇస్రో మౌలిక సదుపాయాలను వాడుకోవడం అనేది ప్రభుత్వ ఆధిపత్య నమూనా నుండి సహకార అంతరిక్ష వ్యవస్థ (Collaborative space ecosystem) వైపు మారడాన్ని చూపిస్తుంది.
- ప్రాంతీయ ఆవిష్కరణల కేంద్రం: ఏరోస్పేస్, డీప్-టెక్నాలజీ (Deep-technology) సంస్థలకు అభివృద్ధి చెందుతున్న కేంద్రంగా హైదరాబాద్ స్థానాన్ని స్కైరూట్ పురోగతి మరింత బలోపేతం చేస్తుంది.
- వ్యూహాత్మక సామర్థ్యం: దేశీయ ప్రైవేట్ ప్రయోగ సామర్థ్యం భారతదేశ సాంకేతిక స్వయం సమృద్ధిని పెంచుతుంది. విదేశీ ప్రయోగ సంస్థల పై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ (Way Forward)
- ఖచ్చితమైన భద్రతా ప్రమాణాలతో సాంకేతిక పరీక్షలన్నింటినీ పూర్తి చేయాలి.
- దేశీయ, అంతర్జాతీయ ఉపగ్రహ వినియోగదారులతో నమ్మకమైన సంబంధాలను ఏర్పరుచుకోవాలి.
- ఉమ్మడి పరీక్ష, ప్రయోగ మౌలిక సదుపాయాల (Launch infrastructure) లభ్యతను మరింత విస్తరించాలి.
- ప్రొపల్షన్, ఏవియానిక్స్ (Avionics), ఉపగ్రహ తయారీ రంగాల్లో ప్రైవేట్ పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించాలి.
- ఇస్రో, ఇన్-స్పేస్, ఎన్ఎస్ఐఎల్ (NSIL), ప్రైవేట్ కంపెనీల మధ్య సమన్వయాన్ని బలోపేతం చేయాలి.
- స్టార్టప్లు, విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ సంస్థల మధ్య పరిశోధన భాగస్వామ్యాలకు మద్దతు ఇవ్వాలి.
- డిమాండ్ పెరుగుతున్న కొద్దీ వాణిజ్య ప్రయోగాల కోసం ప్రత్యేక ప్రయోగ సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయాలి.
- వేగవంతమైన వాణిజ్యీకరణకు తగ్గట్టుగా భద్రత, జవాబుదారీతనం, స్పష్టమైన నిబంధనలు ఉండేలా చూసుకోవాలి.
ముగింపు
శ్రీహరికోటలో విక్రమ్-I కూర్పు (స్టాకింగ్) అనేది మరింత విస్తృతమైన, పోటీతత్వంతో కూడిన అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థ (Space economy) దిశగా భారతదేశ ప్రయాణంలో ఒక ముఖ్యమైన అడుగు. ఈ మైలురాయి స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్కు మాత్రమే కాకుండా, భారతదేశ ప్రైవేట్ అంతరిక్ష వ్యవస్థకు కూడా ఎంతో ముఖ్యమైనది. ఒక విజయవంతమైన కక్ష్యా ప్రయోగం, నమ్మకమైన వాణిజ్య కార్యకలాపాలు, ప్రభుత్వ సంస్థలు, ప్రైవేట్ ఆవిష్కర్తల మధ్య నిరంతర సహకారం పైనే దీని శాశ్వత ప్రాముఖ్యత ఆధారపడి ఉంటుంది.
కేర్ ఎంసీక్యూ (CARE MCQ)
ప్రశ్న. విక్రమ్-I కి సంబంధించి క్రింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఇది స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ అభివృద్ధి చేసిన కక్ష్యా ప్రయోగ వాహనం.
- దీనిని ప్రధానంగా చిన్న ఉపగ్రహాలను దిగువ భూ కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టడానికి రూపొందించారు.
- ఇస్రో మొదటి ప్రయోగ వేదికపై నిలబెట్టిన మొట్టమొదటి ప్రైవేట్ కక్ష్యా-స్థాయి రాకెట్ ఇదే.
- భారతదేశంలో ప్రైవేట్ అంతరిక్ష ప్రయోగాలను సమన్వయం చేయడంలో ఇన్-స్పేస్కు ఎటువంటి పాత్ర లేదు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
A. 1, 2 మాత్రమే
B. 1, 2, 3 మాత్రమే
C. 2, 3, 4 మాత్రమే
D. 1, 2, 3, 4 అన్నీ
సమాధానం: B
వివరణ
- వాక్యం 1 సరైనది: విక్రమ్-I ని హైదరాబాద్కు చెందిన స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ అభివృద్ధి చేసింది.
- వాక్యం 2 సరైనది: చిన్న ఉపగ్రహాలను దిగువ భూ కక్ష్యలోకి తీసుకెళ్లడం దీని ఉద్దేశం.
- వాక్యం 3 సరైనది: ఇస్రో మొదటి ప్రయోగ వేదికపై ప్రైవేటుగా అభివృద్ధి చేసిన కక్ష్యా-స్థాయి రాకెట్ను నిలబెట్టడం ఇదే తొలిసారి.
- వాక్యం 4 సరైనది కాదు: భారతదేశంలో ప్రైవేట్ రంగ అంతరిక్ష కార్యకలాపాలను ఇన్-స్పేస్ సులభతరం చేస్తుంది, వాటికి అనుమతులు ఇస్తుంది, మరియు సమన్వయం చేస్తుంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. విక్రమ్-I అంటే ఏమిటి?
చిన్న ఉపగ్రహాలను దిగువ భూ కక్ష్యలోకి తీసుకెళ్లడానికి స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ తయారుచేసిన మొట్టమొదటి కక్ష్యా ప్రయోగ వాహనమే విక్రమ్-I.
2. విక్రమ్-I ని ఏ సంస్థ అభివృద్ధి చేసింది?
హైదరాబాద్కు చెందిన ప్రైవేట్ అంతరిక్ష స్టార్టప్ అయిన స్కైరూట్ ఏరోస్పేస్ దీనిని అభివృద్ధి చేసింది.
3. రాకెట్ మొదటి దశను ఎక్కడ పేర్చారు (Stacked)?
శ్రీహరికోటలోని సతీష్ ధావన్ స్పేస్ సెంటర్ గల మొదటి ప్రయోగ వేదికపై దీనిని నిలబెట్టారు.
4. ఈ మైలురాయి ఎందుకు ముఖ్యం?
ఇస్రో మొదటి ప్రయోగ వేదికపై ప్రైవేటుగా అభివృద్ధి చేసిన కక్ష్యా-స్థాయి రాకెట్ను నిలబెట్టడం ఇదే తొలిసారి.
5. దిగువ భూ కక్ష్య (Low-Earth Orbit) అంటే ఏమిటి?
భూమికి సాపేక్షంగా దగ్గరగా ఉండే అంతరిక్ష ప్రాంతాన్ని దిగువ భూ కక్ష్య అంటారు. ఇక్కడే అనేక కమ్యూనికేషన్, ఇమేజింగ్, శాస్త్రీయ ఉపగ్రహాలు పనిచేస్తాయి.
6. ఇన్-స్పేస్ (IN-SPACe) అంటే ఏమిటి?
భారతదేశంలో ప్రైవేట్ అంతరిక్ష కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించే, సులభతరం చేసే, వాటికి అనుమతులు ఇచ్చే ప్రభుత్వ సంస్థే ఇన్-స్పేస్.
ఆధారం: దక్కన్ క్రానికల్ (Deccan Chronicle)
ఆధారం: UPSC GS పేపర్ II: ప్రజారోగ్యం, పోషకాహారం, మహిళా, శిశు సంక్షేమం, ప్రభుత్వ విధానాలు, జోక్యాలు
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
అనీమియా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ (Anaemia Mukt Bharat Abhiyaan), 7×7×7 ముసాయిదా, T4 వ్యూహం (T4 Strategy), ఐరన్-ఫోలిక్ యాసిడ్ (Iron-Folic Acid), WIFS, PMSMA, జనని పోర్టల్ (JANANI Portal), RBSK, U-WIN.
మెయిన్స్ కోసం:
జీవితచక్ర విధానం (Lifecycle approach), చికిత్సాపరమైన రక్తహీనత నిర్వహణ (Therapeutic anaemia management), నిరంతర సంరక్షణ (Continuum of care), తరతరాలుగా వస్తున్న పోషకాహార లోపం (Intergenerational malnutrition), డిజిటల్ హెల్త్ ట్రాకింగ్ (Digital health tracking), జన్ భాగస్వామ్యం (Jan Bhagidari), ప్రభుత్వ సమగ్ర విధానం (Whole-of-government approach).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
కేంద్ర ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ 16వ కేంద్ర ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మండలి సమావేశంలో సవరించిన ‘అనీమియా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ కార్యాచరణ మార్గదర్శకాలను’ విడుదల చేసింది. కేవలం వ్యాధి నివారణకు మాత్రలు ఇవ్వడం మాత్రమే కాకుండా పరీక్షలు, క్రియాశీలక చికిత్స, ఆహారంలో మార్పులు, డిజిటల్ ట్రాకింగ్, ప్రజల భాగస్వామ్యంతో కూడిన ఒక విస్తృత నమూనా వైపు ఈ సవరించిన ముసాయిదా అడుగువేసింది.
రక్తహీనత (Anaemia) అంటే ఏమిటి?
శరీర అవసరాలకు తగినంత ఎర్ర రక్త కణాలు లేకపోవడం లేదా ఆక్సిజన్ మోసుకెళ్లే వాటి సామర్థ్యం తగ్గిపోవడాన్ని రక్తహీనత (Anaemia) అంటారు.
దీనికి గల ప్రధాన కారణాలు:
- ఐరన్ లోపం
- ఫోలేట్, విటమిన్ B12, విటమిన్ A లోపాలు
- పరాన్నజీవుల ఇన్ఫెక్షన్లు
- మలేరియా
- దీర్ఘకాలిక మంట (Chronic inflammation)
- వంశపారంపర్య రక్త సంబంధ వ్యాధులు
ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) ప్రకారం:
- పునరుత్పత్తి వయస్సులో ఉన్న మహిళల్లో హిమోగ్లోబిన్ 12 g/dL కంటే తక్కువగా ఉంటే రక్తహీనత అంటారు.
- ఐదేళ్లలోపు పిల్లల్లో హిమోగ్లోబిన్ 11 g/dL కంటే తక్కువగా ఉంటే రక్తహీనత అంటారు.
రక్తహీనత భారం
రక్తహీనత ఆరోగ్యం, నేర్చుకునే సామర్థ్యం, ఉత్పాదకతను ప్రభావితం చేస్తుంది.
ఆరోగ్య ప్రభావాలు
- అలసట, బలహీనత, తల తిరగడం
- రోగనిరోధక శక్తి తగ్గడం
- ఏకాగ్రత లోపించడం
- పిల్లల్లో శారీరక, గ్రహణ సామర్థ్య అభివృద్ధి మందగించడం
- గర్భధారణ సమయంలో నెలలు నిండకుండానే ప్రసవం, శిశు మరణాలు, తక్కువ బరువుతో పిల్లలు పుట్టడం
ప్రభావిత వర్గాలు
ఈ క్రింది వారిలో సమస్య తీవ్రత ఎక్కువగా ఉంది:
- ఐదేళ్లలోపు పిల్లలు
- రజస్వల అయిన కౌమార బాలికలు
- గర్భిణీ స్త్రీలు
- బాలింతలు
సమస్య తీవ్రత
ప్రపంచవ్యాప్తంగా రక్తహీనత బారిన పడుతున్న వారు:
- 6-59 నెలల వయస్సు గల పిల్లలలో 40 శాతం
- గర్భిణీ స్త్రీలలో 37 శాతం
- 15-49 సంవత్సరాల వయస్సు గల గర్భిణులు కాని మహిళల్లో 30 శాతం
NFHS-5 నివేదిక ప్రకారం, భారతదేశంలో రక్తహీనత తీవ్రత:
- ఐదేళ్లలోపు పిల్లల్లో 67.1 శాతం
- 15-19 ఏళ్ల కౌమార బాలికల్లో 59.1 శాతం
- 15-49 ఏళ్ల మహిళల్లో 57 శాతం
- గర్భిణీ స్త్రీలలో 52.2 శాతం
అనీమియా ముక్త్ భారత్ అంటే ఏమిటి?
జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ (National Health Mission) కింద 2018లో అనీమియా ముక్త్ భారత్ను ప్రభుత్వం ప్రారంభించింది. పిల్లలు, కౌమారదశలో ఉన్నవారు, పునరుత్పత్తి వయస్సులో ఉన్న మహిళలు, గర్భిణులు, బాలింతలలో రక్తహీనతకు గల పోషకాహార, ఇతర కారణాలను పరిష్కరించడానికి ఇది జీవితచక్ర విధానాన్ని (Lifecycle approach) ఎంచుకుంది. నివారణ, వ్యాధి నిర్ధారణ, చికిత్స, ప్రవర్తనా మార్పులను ఏకతాటిపైకి తీసుకురావడం దీని ఉద్దేశం.
పాత 6×6×6 వ్యూహం
పాత ముసాయిదాలో ఇవి ఉన్నాయి:
- ఆరు లబ్ధిదారుల వర్గాలు
- ఆరు జోక్యాలు
- ఆరు సంస్థాగత యంత్రాంగాలు
దీనిలోని ముఖ్యమైన జోక్యాలు:
- ఐరన్-ఫోలిక్ యాసిడ్ పంపిణీ: పిల్లలు, యువత, గర్భిణులు కాని మహిళలు, గర్భిణులకు వారి వయస్సును బట్టి IFA మాత్రలు ఇచ్చారు.
- ఏడాదికి రెండుసార్లు నులిపురుగుల నివారణ: పిల్లలు, కౌమారదశలో ఉన్నవారికి ఆల్బెండజోల్ (Albendazole) మాత్రలు ఇచ్చారు.
- పరీక్షలు, చికిత్స: ఆరోగ్య కేంద్రాల ద్వారా హిమోగ్లోబిన్ పరీక్షలు చేసి చికిత్స అందించారు.
- ఆహారంలో పోషకాల పెంపు (Food fortification): ప్రభుత్వ పోషకాహార కార్యక్రమాలలో ఐరన్ కలిపిన ఆహారాన్ని చేర్చారు.
- ప్రవర్తనా మార్పుపై అవగాహన: ఆహారపు అలవాట్లు, మందుల వాడకం, చికిత్స పాటించడంపై కుటుంబాలకు కౌన్సెలింగ్ ఇచ్చారు.
- పోషకాయేతర కారణాల నిర్వహణ: మలేరియా, ఫ్లోరోసిస్, సికిల్-సెల్ వ్యాధి (Sickle-cell disease) లాంటి సమస్యలకు కూడా ఈ కార్యక్రమం చికిత్స అందించింది.
అనీమియా ముక్త్ భారత్ అభియాన్కు మార్పు
సవరించిన ఈ కార్యక్రమం పాత నమూనాను నాలుగు ముఖ్యమైన విధాలుగా విస్తరించింది:
- నివారణ విధానం నుంచి క్రియాశీలక చికిత్సా విధానం (Therapeutic care) వైపు మళ్లింది.
- క్రమబద్ధమైన ఫాలో-అప్, ట్రాకింగ్ విధానాన్ని జోడించింది.
- సరైన ఆహారం (Eating Right) అనే విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.
- జన్ చేతన, జన్ భాగస్వామ్యం ద్వారా ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేసింది.
వ్యాధి నిర్ధారణ, క్రమం తప్పకుండా చికిత్స తీసుకోవడం, ఫాలో-అప్ లేకుండా కేవలం మందులు ఇవ్వడం వల్లే రక్తహీనత తగ్గదని ప్రభుత్వం గుర్తించి ఈ మార్పులు చేసింది.
కొత్త 7×7×7 ముసాయిదా
పాత 6×6×6 నమూనాను 7×7×7 ముసాయిదాగా విస్తరించారు.
ఏడవ లబ్ధిదారుల వర్గం
- 0-6 నెలల వయస్సు గల తక్కువ బరువుతో పుట్టిన శిశువులను కొత్తగా చేర్చారు.
- తల్లి, పిల్లల మధ్య తరతరాలుగా వస్తున్న రక్తహీనత చక్రాన్ని ప్రారంభ దశలోనే ఆపడం దీని ఉద్దేశం.
ఏడవ జోక్యం
సరైన ఆహారం (Eating Right) విధానం వీటిని ప్రోత్సహిస్తుంది:
- ఐరన్ అధికంగా ఉండే ఆహారం
- వైవిధ్యమైన ఆహారం
- రోజువారీ సరైన ఆహార ఎంపికలు
- ఇళ్లలో మెరుగైన పోషకాహార పద్ధతులు
ఏడవ సంస్థాగత యంత్రాంగం
- డిజిటల్ ట్రాకింగ్, కార్యక్రమాల ప్రణాళిక కోసం ప్రభుత్వం పటిష్టమైన పర్యవేక్షణ, మూల్యాంకన ముసాయిదాను ప్రవేశపెట్టింది.
T4 వ్యూహం
పాత T3 విధానాన్ని (టెస్ట్, ట్రీట్, టాక్) T4—టెస్ట్, ట్రీట్, టాక్, ట్రాక్ (Test, Treat, Talk and Track)—గా విస్తరించారు.
- టెస్ట్ (Test): హిమోగ్లోబిన్ పరీక్ష ద్వారా రక్తహీనతను గుర్తించడం.
- ట్రీట్ (Treat): వ్యాధి తీవ్రతను బట్టి, వైద్య నియమాల ప్రకారం చికిత్స అందించడం.
- టాక్ (Talk): ఆహారం, మందులు, చికిత్స పాటించడం గురించి లబ్ధిదారులకు వివరించడం.
- ట్రాక్ (Track): రెఫరల్, ఫాలో-అప్, చికిత్సకు స్పందిస్తున్న విధానాన్ని గమనించడం.
పరీక్షల తర్వాత లబ్ధిదారులు చికిత్స ఆపేయకుండా చూడటానికే ఈ ట్రాకింగ్ విధానం తీసుకువచ్చారు.
చికిత్సాపరమైన నిర్వహణ
- గర్భిణులు, బాలింతలలో తీవ్రమైన రక్తహీనత ఉన్నవారికి, మందులకు స్పందించని వారికి నరాల ద్వారా ఐరన్ (Intravenous iron therapy) ఎక్కించే విధానాన్ని సవరించిన మార్గదర్శకాల్లో చేర్చారు.
అనుమతించిన చికిత్సలలో ఇవి ఉన్నాయి:
- ఫెర్రిక్ కార్బాక్సీమాల్టోస్ (Ferric Carboxymaltose)
- ఐరన్ సుక్రోజ్ (Iron Sucrose)
ఇది సాధారణంగా మందులు ఇచ్చే విధానం నుండి, వ్యక్తిగత కేసుల ఆధారంగా చికిత్స అందించే పద్ధతికి మారడాన్ని సూచిస్తుంది.
డిజిటల్ ట్రాకింగ్ వ్యవస్థ
సవరించిన ముసాయిదా ‘అనీమియా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ పోర్టల్’ ను ఏర్పాటు చేసింది. ఇది ఈ క్రింది రికార్డులను అనుసంధానిస్తుంది:
- జనని పోర్టల్ (JANANI Portal): గర్భిణీ స్త్రీలకు
- RBSK పోర్టల్: పిల్లల ఆరోగ్య పరీక్షలకు
- U-WIN పోర్టల్: వ్యాధినిరోధక టీకాలతో ముడిపడి ఉన్న పిల్లల రికార్డులకు
ఈ డిజిటల్ వ్యవస్థ నిరంతర సంరక్షణను (Continuum of care) ట్రాక్ చేస్తుంది:
- స్క్రీనింగ్
- హిమోగ్లోబిన్ పరీక్ష
- కౌన్సెలింగ్
- చికిత్స
- తదుపరి వైద్యానికి పంపడం (Referral)
- ఫాలో-అప్
ఇది జవాబుదారీతనాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది. అలాగే ప్రాంతీయ స్థాయిలో, లబ్ధిదారుల స్థాయిలో ఉన్న లోపాలను గుర్తించడానికి సహాయపడుతుంది.
సంబంధిత ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు
వారం వారం ఐరన్, ఫోలిక్ యాసిడ్ పంపిణీ (WIFS)
ఈ కార్యక్రమం ద్వారా కౌమార దశలోని బాలబాలికలకు పర్యవేక్షణలో వారానికోసారి IFA మాత్రలు ఇస్తారు. ఏడాదికి రెండుసార్లు ఆల్బెండజోల్ (Albendazole) మాత్రలతో నులిపురుగుల నివారణను కూడా ఇది కలిగి ఉంటుంది.
గర్భిణీ స్త్రీలందరికీ స్క్రీనింగ్
గర్భధారణ సమయంలో చేసే పరీక్షల్లో రక్తహీనత స్క్రీనింగ్ ఒక భాగం. గర్భిణీ స్త్రీలకు ఈ క్రింది మార్గాల ద్వారా IFA మాత్రలు అందుతాయి:
- సబ్-సెంటర్లు
- ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలు
- ఇతర ప్రభుత్వ ఆసుపత్రులు
- గ్రామ ఆరోగ్య, పోషకాహార దినోత్సవాలు
ప్రధాన మంత్రి సురక్షిత మాతృత్వ అభియాన్ (PMSMA)
దీని కింద ప్రతి నెలా 9వ తేదీన ప్రత్యేక గర్భధారణ పరీక్షలు నిర్వహిస్తారు. రక్తహీనతతో పాటు ప్రమాదకరమైన గర్భధారణ కేసులను గుర్తించి చికిత్స అందిస్తారు.
తల్లీబిడ్డల ట్రాకింగ్ వ్యవస్థలు
రక్తహీనత ఉన్న గర్భిణీ స్త్రీలను నమోదు చేయడానికి, ట్రాక్ చేయడానికి డిజిటల్ వ్యవస్థలను ఉపయోగిస్తారు.
బ్లడ్ బ్యాంకులు, నిల్వ కేంద్రాలు
తీవ్రమైన రక్తహీనత వల్ల వచ్చే సమస్యలను ఎదుర్కోవడానికి జిల్లా, ఉప-జిల్లా ఆసుపత్రులను బలోపేతం చేస్తున్నారు.
పాలన, ప్రజల భాగస్వామ్యం
- ఆరోగ్యం అనేది రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం. కాబట్టి దీని అమలు బాధ్యత ప్రధానంగా రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలపై ఉంటుంది.
- జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ ద్వారా కేంద్ర ప్రభుత్వం సాంకేతిక, ఆర్థిక సహాయం అందిస్తుంది.
సవరించిన కార్యక్రమం వీటిని అవలంబిస్తుంది:
- జన్ భాగస్వామ్యం: నివారణ, చికిత్స, అవగాహనలో ప్రజల భాగస్వామ్యం.
- జన్ చేతన: అలసట, బలహీనత, పోషకాహార లోపం సాధారణ విషయాలు కావని ప్రజల్లో అవగాహన కల్పించడం.
ప్రాముఖ్యత
- జీవితచక్ర కవరేజ్ (Lifecycle coverage): ఈ కార్యక్రమం బాల్యం నుంచి వయోజన దశ వరకు రక్తహీనతను పరిష్కరిస్తుంది.
- తరతరాల ప్రభావం: తక్కువ బరువుతో పుట్టిన శిశువులను చేర్చడం ద్వారా తల్లి, పిల్లల మధ్య తరతరాలుగా వస్తున్న రక్తహీనత చక్రాన్ని విచ్ఛిన్నం చేయవచ్చు.
- చికిత్సా విధానం: తీవ్రమైన కేసుల్లో కేవలం మందులు ఇవ్వడమే కాకుండా క్రియాశీలక చికిత్స అందిస్తారు.
- డిజిటల్ జవాబుదారీతనం: ఇంటిగ్రేటెడ్ ట్రాకింగ్ వల్ల మెరుగైన రెఫరల్, ఫాలో-అప్ సాధ్యమవుతుంది.
- తల్లీబిడ్డల ఆరోగ్యం: రక్తహీనత తగ్గడం వల్ల శిశు మరణాల రేటు (IMR), మాతృ మరణాల రేటు (MMR) తగ్గుతాయి.
- మానవ మూలధన ప్రయోజనాలు: మెరుగైన పోషకాహారం వల్ల పిల్లల నేర్చుకునే సామర్థ్యం, ఉత్పాదకత, దీర్ఘకాలిక అభివృద్ధి మెరుగుపడతాయి.
ప్రధాన సవాళ్లు
- మారుమూల ప్రాంతాల్లో హిమోగ్లోబిన్ పరీక్షలు సరిగా జరగకపోవడం.
- IFA మాత్రలు క్రమం తప్పకుండా వేసుకోకపోవడం.
- దుష్ప్రభావాల (Side effects) భయంతో చికిత్స మధ్యలోనే ఆపేయడం.
- వైవిధ్యమైన పోషకాహారం అందరికీ అందుబాటులో లేకపోవడం.
- స్క్రీనింగ్ తర్వాత బలహీనమైన ఫాలో-అప్.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ
- పాఠశాలలు, అంగన్వాడీ కేంద్రాలు, ఆసుపత్రులలో క్రమం తప్పకుండా హిమోగ్లోబిన్ పరీక్షలు జరిగేలా చూడాలి.
- IFA సప్లిమెంట్లు, ఐరన్ చికిత్స అందుబాటులో ఉండేలా చర్యలు తీసుకోవాలి.
- దుష్ప్రభావాలు, చికిత్స ఆవశ్యకతపై కౌన్సెలింగ్ను మెరుగుపరచాలి.
- ప్రాంతానికి తగిన, అందుబాటు ధరలో ఉండే ఐరన్ సమృద్ధిగా ఉన్న ఆహారాన్ని ప్రోత్సహించాలి.
- మలేరియా, ఫ్లోరోసిస్, ఇతర రక్త సంబంధ వ్యాధుల స్క్రీనింగ్ను విస్తరించాలి.
- రెఫరల్, ఫాలో-అప్లో ఆశా (ASHA) కార్యకర్తలు, అంగన్వాడీ సిబ్బంది, ఆరోగ్య సిబ్బందికి శిక్షణ ఇవ్వాలి.
- వివిధ పోర్టల్ల మధ్య ఖచ్చితమైన డేటా నమోదు జరిగేలా చూడాలి.
- నిరంతర జన్ చేతన ప్రచారాల కోసం పాఠశాలలు, ఎస్హెచ్జిలు (SHG), స్థానిక సంస్థలను వాడుకోవాలి.
ముగింపు
అనీమియా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ కేవలం మందులు ఇచ్చే కార్యక్రమం నుండి పరీక్షలు, చికిత్స, కౌన్సెలింగ్, ట్రాకింగ్తో కూడిన సమగ్ర వ్యవస్థగా మారింది. దీని విజయం రాష్ట్రాల సమర్థవంతమైన అమలు, సకాలంలో వ్యాధి నిర్ధారణ, ఆహారపు అలవాట్లను మెరుగుపరచడం, డిజిటల్ ఫాలో-అప్, ప్రజల భాగస్వామ్యం పై ఆధారపడి ఉంటుంది. రక్తహీనతను ఒక జీవితచక్ర, బహుముఖ సవాలుగా పరిగణించడం ద్వారా, భారతదేశం తల్లీబిడ్డల ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరచగలదు, మానవాభివృద్ధిని బలోపేతం చేయగలదు.
యూపీఎస్సీ గత సంవత్సరాల ప్రశ్న (UPSC PYQ)
ప్రశ్న. అనీమియా ముక్త్ భారత్ వ్యూహం కింద తీసుకుంటున్న జోక్యాల నేపథ్యంలో క్రింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఇది పాఠశాల వెళ్లకముందు వయస్సులో ఉన్న పిల్లలకు, కౌమార దశలో ఉన్నవారికి, గర్భిణీ స్త్రీలకు వ్యాధి నివారణ కోసం కాల్షియం సప్లిమెంటేషన్ను అందిస్తుంది.
- ప్రసవ సమయంలో బొడ్డు తాడును కాస్త ఆలస్యంగా కత్తిరించడానికి ఇది ఒక ప్రచారాన్ని నిర్వహిస్తుంది.
- ఇది పిల్లలు, కౌమార దశలో ఉన్నవారికి క్రమం తప్పకుండా నులిపురుగుల నివారణ మాత్రలు ఇస్తుంది.
- మలేరియా, ఫ్లోరోసిస్, వంశపారంపర్య రక్త వ్యాధులు (Haemoglobinopathies) ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించి, పోషకాయేతర కారణాల వల్ల వచ్చే రక్తహీనతను ఇది పరిష్కరిస్తుంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఒకటి మాత్రమే
B. రెండు మాత్రమే
C. మూడు మాత్రమే
D. నాలుగు కూడా
సమాధానం: C
వివరణ
- వాక్యం 1 సరైనది కాదు: అనీమియా ముక్త్ భారత్ వ్యాధి నివారణ కోసం ఐరన్ మరియు ఫోలిక్ యాసిడ్ సప్లిమెంటేషన్ను అందిస్తుంది, కాల్షియం సప్లిమెంటేషన్ కాదు. ఐరన్ మరియు ఫోలిక్ యాసిడ్ హిమోగ్లోబిన్ ఏర్పడటానికి సహాయపడతాయి. ఇవి పిల్లలు, యువత, గర్భిణీ స్త్రీలలో పోషకాహార లోపం వల్ల వచ్చే రక్తహీనతను నివారిస్తాయి.
- వాక్యం 2 సరైనది: ఈ వ్యూహం ప్రసవ సమయంలో బొడ్డు తాడును కాస్త ఆలస్యంగా కత్తిరించడాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. బొడ్డు తాడు కత్తిరించడాన్ని కొద్దిసేపు ఆలస్యం చేయడం వల్ల మాయ (Placenta) నుండి నవజాత శిశువుకు అదనపు రక్తం వెళుతుంది. ఇది శిశువు శరీరంలో ఐరన్ నిల్వలను మెరుగుపరుస్తుంది. ప్రారంభ శైశవదశలో రక్తహీనత ప్రమాదాన్ని తగ్గిస్తుంది.
- వాక్యం 3 సరైనది: అనీమియా ముక్త్ భారత్ పిల్లలు మరియు యువతకు క్రమం తప్పకుండా నులిపురుగుల నివారణను (సాధారణంగా ఆల్బెండజోల్ ఉపయోగించి) అందిస్తుంది. పేగుల్లో ఉండే పురుగులు రక్త నష్టానికి కారణమవుతాయి. పోషకాల శోషణను తగ్గిస్తాయి, తద్వారా రక్తహీనతకు దారితీస్తాయి.
- వాక్యం 4 సరైనది: ఈ వ్యూహం వ్యాధి తీవ్రత ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలలో పోషకాయేతర కారణాల వల్ల వచ్చే రక్తహీనతను కూడా పరిష్కరిస్తుంది. వీటిలో ఇవి ఉంటాయి:
- మలేరియా, ఇది ఎర్ర రక్త కణాలను నాశనం చేస్తుంది
- వంశపారంపర్య రక్త వ్యాధులు (Haemoglobinopathies), సికిల్-సెల్ వ్యాధి మరియు తలసేమియా వంటివి
- ఫ్లోరోసిస్, ఇది సాధారణ రక్త ఉత్పత్తికి ఆటంకం కలిగిస్తుంది
కాబట్టి, వాక్యాలు 2, 3 మరియు 4 సరైనవి, అయితే వాక్యం 1 తప్పు.
కేర్ ఎంసీక్యూ (CARE MCQ)
ప్రశ్న. అనీమియా ముక్త్ భారత్ అభియాన్కు సంబంధించి క్రింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఇది పాత 6×6×6 వ్యూహాన్ని 7×7×7 ముసాయిదాగా విస్తరించింది.
- 0-6 నెలల వయస్సు గల తక్కువ బరువుతో పుట్టిన శిశువులను లబ్ధిదారుల వర్గంగా కొత్తగా చేర్చారు.
- T4 వ్యూహం అంటే టెస్ట్, ట్రీట్, టాక్ మరియు ట్రాక్ (Test, Treat, Talk and Track).
- సవరించిన మార్గదర్శకాలు తీవ్రమైన రక్తహీనతకు నరాల ద్వారా ఐరన్ (Intravenous iron therapy) ఎక్కించే విధానాన్ని మినహాయించాయి.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
A. 1, 2 మాత్రమే
B. 1, 2, 3 మాత్రమే
C. 2, 3, 4 మాత్రమే
D. 1, 2, 3, 4 అన్నీ
సమాధానం: B
వివరణ
- వాక్యం 1 సరైనది: సవరించిన కార్యక్రమం 7×7×7 ముసాయిదాను అవలంబించింది.
- వాక్యం 2 సరైనది: 0-6 నెలల వయస్సు గల తక్కువ బరువుతో పుట్టిన శిశువులు కొత్త లబ్ధిదారుల వర్గం.
- వాక్యం 3 సరైనది: T4 అంటే టెస్ట్, ట్రీట్, టాక్ మరియు ట్రాక్.
- వాక్యం 4 సరైనది కాదు: తీవ్రమైన కేసులకు మరియు మందులకు స్పందించని గర్భిణులు, బాలింతలకు నరాల ద్వారా ఐరన్ ఎక్కించే విధానాన్ని (Intravenous iron therapy) ఇందులో చేర్చారు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. అనీమియా ముక్త్ భారత్ అభియాన్ అంటే ఏమిటి?
ఇది జీవితచక్రమంతా రక్తహీనతను నివారించడం, గుర్తించడం, చికిత్స చేయడం మరియు ట్రాక్ చేయడం కోసం సవరించిన జాతీయ కార్యక్రమం.
2. అనీమియా ముక్త్ భారత్ను ఎప్పుడు ప్రారంభించారు?
జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ కింద 2018లో దీనిని ప్రారంభించారు.
3. రక్తహీనత దేనివల్ల వస్తుంది?
ఐరన్ లోపం, విటమిన్ లోపాలు, అంటువ్యాధులు, దీర్ఘకాలిక మంట మరియు వంశపారంపర్య రక్త వ్యాధులు దీని ప్రధాన కారణాలు.
4. పాత వ్యూహం ఏమిటి?
పాత కార్యక్రమం 6×6×6 వ్యూహాన్ని అనుసరించింది.
5. కొత్త ముసాయిదా ఏమిటి?
సవరించిన కార్యక్రమం 7×7×7 ముసాయిదాను అనుసరిస్తుంది.
6. కొత్త లబ్ధిదారుల వర్గం ఎవరు?
0-6 నెలల వయస్సు గల తక్కువ బరువుతో పుట్టిన శిశువులు.
7. కొత్త జోక్యం ఏమిటి?
సరైన ఆహారం (Eating Right) విధానం. ఇది వైవిధ్యమైన, ఐరన్ ఎక్కువగా ఉండే ఆహారాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది.
8. T4 అంటే ఏమిటి?
టెస్ట్, ట్రీట్, టాక్ మరియు ట్రాక్ (Test, Treat, Talk and Track).
ఆధారం: ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో (Press Information Bureau)
ఆధారం: UPSC GS పేపర్ III: భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ, పన్నుల విధింపు, లాంఛనీకరణ, వ్యాపార నిర్వహణలో సౌలభ్యం
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
జిఎస్టి (GST), 101వ రాజ్యాంగ సవరణ (101st Constitutional Amendment), అధికరణలు 246A, 269A మరియు 279A, జీఎస్టీ కౌన్సిల్ (GST Council), జీఎస్టీఎన్ (GSTN), సీజీఎస్టీ (CGST), ఎస్జీఎస్టీ (SGST), యూటీజీఎస్టీ (UTGST), ఐజీఎస్టీ (IGST).
మెయిన్స్ కోసం:
ఒకే దేశం-ఒకే పన్ను (One Nation, One Tax), గమ్యస్థాన-ఆధారిత పన్నుల విధింపు (Destination-based taxation), సహకార సమాఖ్యవాదం (Cooperative federalism), ఇన్పుట్ టాక్స్ క్రెడిట్ (Input Tax Credit), పన్నుల లాంఛనీకరణ (Tax formalisation), డిజిటల్ పన్ను పరిపాలన (Digital tax administration), ఉమ్మడి జాతీయ మార్కెట్ (Common national market).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?
వస్తు, సేవల పన్ను (GST) 1 జూలై 2026 నాటికి తొమ్మిదేళ్లు పూర్తి చేసుకుంది. ప్రభుత్వం దీనిని 2017లో ప్రవేశపెట్టింది. కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు విధించే అనేక పరోక్ష పన్నుల స్థానంలో జీఎస్టీ ఒక సమీకృత పన్నుల వ్యవస్థను తీసుకువచ్చింది. గత కొన్నేళ్లుగా పన్ను రేట్ల హేతుబద్ధీకరణ, డిజిటల్ విధానాలు, కేంద్ర-రాష్ట్రాల సమన్వయం కారణంగా ఒక ఉమ్మడి జాతీయ మార్కెట్ను (Common national market) సృష్టించడంలో జీఎస్టీ పాత్ర మరింత బలపడింది.
జీఎస్టీ (GST) అంటే ఏమిటి?
- వస్తు, సేవల పన్ను (Goods and Services Tax) అనేది దేశీయ వినియోగం కోసం వస్తువులు, సేవల సరఫరాపై విధించే ఒక పరోక్ష పన్ను (Indirect tax).
- అంతిమంగా వినియోగదారులే ఈ పన్ను భరిస్తారు. కానీ, వ్యాపారస్తులు అమ్మకం జరిగే సమయంలో దీనిని వసూలు చేసి ప్రభుత్వానికి చెల్లిస్తారు.
- సరఫరా గొలుసులోని ప్రతి దశలో జోడించిన విలువ (Value added) పై ప్రభుత్వం జీఎస్టీని విధిస్తుంది. ఇన్పుట్ టాక్స్ క్రెడిట్ (Input Tax Credit) విధానం ద్వారా, ఒక వ్యాపార సంస్థ తాను ముడిసరుకులపై అప్పటికే చెల్లించిన పన్నును తన తుది పన్ను భారం నుండి తగ్గించుకోవచ్చు. దీని ద్వారా పన్నుపై పన్ను పడే ప్రభావం (Cascading effect) తగ్గుతుంది.
భారతదేశంలో జీఎస్టీ పరిణామం
2003:
- కేల్కర్ టాస్క్ ఫోర్స్ (Kelkar Task Force) ఒక సమగ్ర జీఎస్టీని ప్రవేశపెట్టాలని సిఫార్సు చేసింది.
2006:
- కేంద్ర బడ్జెట్లో జాతీయ స్థాయి జీఎస్టీ అమలును ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించింది.
2014:
- ప్రభుత్వం పార్లమెంట్లో 122వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును ప్రవేశపెట్టింది.
2016:
- ఈ బిల్లు రాజ్యాంగ (101వ సవరణ) చట్టం, 2016 గా చట్టరూపం దాల్చింది.
2017:
- 1 జూలై 2017న భారతదేశం అంతటా జీఎస్టీ అమలులోకి వచ్చింది.
- ఇది 17 పన్నులు, 13 సెస్సులను (Cesses) తనలో కలిపేసుకుంది. దీని ద్వారా అనేక ముక్కలుగా ఉన్న పరోక్ష పన్నుల వ్యవస్థ స్థానంలో ఒకే రకమైన ఏకీకృత విధానం ఏర్పడింది.
రాజ్యాంగబద్ధమైన నిర్మాణం (Constitutional Framework)
అధికరణ 246A (Article 246A)
- జీఎస్టీ చట్టాలను రూపొందించడానికి పార్లమెంటుకు, రాష్ట్ర శాసనసభలకు ఇది ఉమ్మడి అధికారాలను (Concurrent powers) ఇస్తుంది.
- అయితే, అంతర్రాష్ట్ర వాణిజ్యం (Inter-State trade) లేదా వాణిజ్యానికి సంబంధించిన జీఎస్టీపై చట్టాలు చేసే పూర్తి అధికారం కేవలం పార్లమెంటుకు మాత్రమే ఉంటుంది.
అధికరణ 269A (Article 269A)
- ఇది అంతర్రాష్ట్ర సరఫరాలపై విధించే జీఎస్టీకి సంబంధించినది.
- కేంద్ర ప్రభుత్వం ఈ పన్నును విధించి, వసూలు చేస్తుంది. ఆ తర్వాత దానిని కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య పంచుతారు.
అధికరణ 279A (Article 279A)
- రాష్ట్రపతి జీఎస్టీ కౌన్సిల్ను (GST Council) ఏర్పాటు చేయడానికి ఇది అవకాశం కల్పిస్తుంది.
- ఈ కౌన్సిల్ పన్ను రేట్లు, మినహాయింపులు, పరిమితులు, విధానపరమైన నియమాలు, రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేక నిబంధనలను సిఫార్సు చేస్తుంది.
జీఎస్టీ ముఖ్య లక్షణాలు (Salient Features of GST)
- సరఫరాపై పన్ను (Tax on supply): ఉత్పత్తి, విక్రయం లేదా సేవలపై విడిగా కాకుండా, వస్తువులు సేవల సరఫరాపై ప్రభుత్వం జీఎస్టీని విధిస్తుంది.
- గమ్యస్థాన-ఆధారిత పన్ను (Destination-based tax): అంతిమంగా వస్తువులు లేదా సేవలను ఎక్కడ వినియోగిస్తారో ఆ రాష్ట్రానికే పన్ను ఆదాయం వెళుతుంది.
- విలువ ఆధారిత పన్నుల విధింపు (Value-added taxation): ఇన్పుట్ టాక్స్ క్రెడిట్ (Input Tax Credit) వల్ల ఒకే విలువపై పదేపదే పన్ను విధించడాన్ని నివారించవచ్చు.
- ద్వంద్వ నిర్మాణం (Dual structure): ఒకే రాష్ట్రం లోపల జరిగే సరఫరాలపై (Intra-State supplies) కేంద్రం, రాష్ట్రం రెండూ జీఎస్టీని విధిస్తాయి.
- ఉమ్మడి జాతీయ మార్కెట్ (Common national market): ఒకే రకమైన పన్ను సూత్రాల వల్ల అంతర్గత పన్నుల అడ్డంకులు తగ్గుతాయి. అంతర్రాష్ట్ర వాణిజ్యం సులభతరం అవుతుంది.
- డిజిటల్ పరిపాలన (Digital administration): రిజిస్ట్రేషన్, రిటర్న్ ఫైలింగ్, పన్ను చెల్లింపు, ఇన్వాయిస్ రిపోర్టింగ్, రీఫండ్ (Refund) ప్రక్రియలన్నీ ఎలక్ట్రానిక్ రూపంలోనే జరుగుతాయి.
జీఎస్టీ విభాగాలు (Components of GST)
- కేంద్ర వస్తు, సేవల పన్ను (CGST): రాష్ట్రం లోపల జరిగే సరఫరాలపై కేంద్ర ప్రభుత్వం సీజీఎస్టీని విధిస్తుంది.
- రాష్ట్ర వస్తు, సేవల పన్ను (SGST): ఒకే రాష్ట్రంలో జరిగే లావాదేవీలపై ఆయా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఎస్జీఎస్టీని విధిస్తాయి.
- కేంద్రపాలిత ప్రాంత వస్తు, సేవల పన్ను (UTGST): వర్తించే కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో జరిగే లావాదేవీలపై సీజీఎస్టీతో పాటు యూటీజీఎస్టీని కూడా విధిస్తారు.
- సమీకృత వస్తు, సేవల పన్ను (IGST): అంతర్రాష్ట్ర సరఫరాలు, దిగుమతులపై కేంద్ర ప్రభుత్వం ఐజీఎస్టీని విధిస్తుంది. దీని నుంచి వచ్చే ఆదాయాన్ని గమ్యస్థాన రాష్ట్రంతో పంచుకుంటారు.
జీఎస్టీలో కలిపేసిన పన్నులు (Taxes Subsumed under GST)
ప్రధాన కేంద్ర పన్నులు
ఈ క్రింది పన్నుల స్థానంలో జీఎస్టీ వచ్చింది:
- సేవా పన్ను (Service Tax)
- నిర్ణీత వస్తువులపై కేంద్ర ఎక్సైజ్ డ్యూటీ
- అదనపు కస్టమ్స్ డ్యూటీలు
- ప్రత్యేక అదనపు కస్టమ్స్ డ్యూటీ
- సంబంధిత కేంద్ర సెస్సులు, సర్చార్జీలు
ప్రధాన రాష్ట్ర పన్నులు
ఇది ఈ క్రింది వాటిని తనలో కలిపేసుకుంది:
- నిర్ణీత వస్తువులపై రాష్ట్ర వ్యాట్ (VAT) లేదా అమ్మకపు పన్ను
- కొనుగోలు పన్ను
- విలాస పన్ను (Luxury Tax)
- ఎంట్రీ టాక్స్, ఆక్ట్రాయ్
- స్థానిక సంస్థల పన్నులు మినహా వినోద పన్ను (Entertainment Tax)
- లాటరీలు, బెట్టింగ్, జూదంపై పన్నులు
- సంబంధిత రాష్ట్ర సెస్సులు, సర్చార్జీలు
జీఎస్టీ పరిధిలోకి రాని వస్తువులు, పన్నులు
మానవ వినియోగానికి ఉద్దేశించిన మద్యం (Alcoholic liquor)
ఇది జీఎస్టీ పరిధి వెలుపల ఉంటుంది. దీనిపై రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు పన్ను విధిస్తాయి.
పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు
జీఎస్టీ కౌన్సిల్ సిఫార్సు చేసే తేదీ నుండి ఈ క్రింది ఉత్పత్తులపై జీఎస్టీ విధించవచ్చు:
- ముడి పెట్రోలియం
- పెట్రోల్
- హై-స్పీడ్ డీజిల్
- సహజ వాయువు
- ఏవియేషన్ టర్బైన్ ఫ్యూయెల్ (Aviation Turbine Fuel)
అప్పటి వరకు వీటిపై ఎక్సైజ్ డ్యూటీ, రాష్ట్ర వ్యాట్ వర్తిస్తాయి.
ఇతర స్వతంత్ర పన్నులు
వీటిలో ఇవి ఉన్నాయి:
- బేసిక్ కస్టమ్స్ డ్యూటీ
- స్టాంప్ డ్యూటీ
- మోటారు వాహన పన్ను
- విద్యుత్ సుంకం (Electricity Duty)
- టోల్ టాక్స్
- యాంటీ డంపింగ్, సేఫ్గార్డ్ డ్యూటీలు
- కొన్ని స్థానిక సంస్థల పన్నులు
జీఎస్టీ కౌన్సిల్, సహకార సమాఖ్యవాదం (GST Council and Cooperative Federalism)
జీఎస్టీ కౌన్సిల్ అనేది రాజ్యాంగంలోని 279A అధికరణ కింద ఏర్పాటు చేసిన ఒక రాజ్యాంగబద్ధమైన సంస్థ. ఇది కేంద్రం, రాష్ట్రాలను ఒకే వేదికపైకి తీసుకువచ్చి ఈ క్రింది నిర్ణయాలు తీసుకుంటుంది:
- పన్ను రేట్లు
- మినహాయింపులు
- పరిమితులు
- నమూనా చట్టాలు
- విధానపరమైన నియమాలు
- రాష్ట్రాలకు ప్రత్యేక నిబంధనలు
కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండూ జీఎస్టీ పన్ను ప్రాతిపదికను పంచుకుంటాయి కాబట్టి, ఈ కౌన్సిల్ ఆర్థిక సహకార సమాఖ్యవాదానికి (Cooperative fiscal federalism) ఒక ముఖ్యమైన సంస్థగా మారింది.
వస్తు, సేవల పన్ను నెట్వర్క్ (GSTN)
జీఎస్టీ వ్యవస్థకు అవసరమైన డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలను జీఎస్టీఎన్ (GSTN) అందిస్తుంది. ఇది ఈ క్రింది వాటికి మద్దతు ఇస్తుంది:
- రిజిస్ట్రేషన్
- రిటర్న్ ఫైలింగ్
- ఎలక్ట్రానిక్ చెల్లింపులు
- రీఫండ్లు
- ఈ-ఇన్వాయిసింగ్ (E-invoicing)
- ఇన్పుట్ టాక్స్ క్రెడిట్ మ్యాచింగ్
- పన్ను అధికారుల మధ్య డేటా మార్పిడి
జీఎస్టీఎన్ ఒక ఉమ్మడి సాంకేతిక వేదిక ద్వారా కేంద్రం, రాష్ట్రాలు, పన్ను చెల్లింపుదారులు, ఇతర భాగస్వాములను అనుసంధానిస్తుంది.
తదుపరి తరం జీఎస్టీ సంస్కరణలు (Next-Generation GST Reforms)
56వ జీఎస్టీ కౌన్సిల్ సమావేశం 2025 సెప్టెంబరులో అమల్లోకి వచ్చిన కొత్త దశ సంస్కరణలకు ఆమోదం తెలిపింది.
- సరళమైన పన్ను నిర్మాణం: పన్ను వ్యవస్థను ప్రధానంగా 5 శాతం, 18 శాతం స్లాబ్ల (Slabs) చుట్టూ పునర్వ్యవస్థీకరించారు.
- విలాసవంతమైన, పాపపు వస్తువులు (Luxury and sin goods): నిర్దిష్ట విలాసవంతమైన, హానికర వస్తువులపై 40 శాతం అధిక రేటును ప్రవేశపెట్టారు.
- వినియోగదారులకు ఉపశమనం: ఎంచుకున్న నిత్యావసర వస్తువులు, సేవలను అందరికీ అందుబాటులో ఉంచే లక్ష్యంతో పన్ను రేట్లను తగ్గించారు, మినహాయింపులు ఇచ్చారు.
- విలోమ సుంకాల నిర్మాణం సవరణ (Correction of inverted duty structures): ముడి పదార్థాలపై (Inputs) ఉండే పన్ను, తుది ఉత్పత్తుల పై ఉండే పన్ను కంటే ఎక్కువగా ఉండే పరిస్థితులను తగ్గించడానికి మార్పులు చేశారు.
- సులభమైన పన్ను చెల్లింపులు (Easier compliance): ముఖ్యంగా ఎంఎస్ఎంఈ (MSME) లు, స్టార్టప్ల కోసం రిజిస్ట్రేషన్, రీఫండ్లు, రిటర్న్ ఫైలింగ్ను సులభతరం చేశారు.
ఎంఎస్ఎంఈ (MSME) లు, చిన్న పన్ను చెల్లింపుదారులకు ఉపశమనం
- అధిక రిజిస్ట్రేషన్ పరిమితి: వస్తువులను సరఫరా చేసేవారికి జీఎస్టీ రిజిస్ట్రేషన్ పరిమితిని వర్తించే షరతులకు లోబడి ₹20 లక్షల నుంచి ₹40 లక్షలకు పెంచారు.
- కాంపోజిషన్ స్కీమ్ (Composition Scheme): అర్హత కలిగిన చిన్న పన్ను చెల్లింపుదారులు తమ టర్నోవర్పై నిర్ణీత రేటు ప్రకారం పన్ను చెల్లించవచ్చు. వీరికి రిటర్న్స్, రికార్డుల అవసరాలు చాలా సులభంగా ఉంటాయి. అర్హులైన పన్ను చెల్లింపుదారుల కోసం టర్నోవర్ పరిమితిని ₹1.5 కోట్లకు పెంచారు.
- క్యూఆర్ఎంపీ స్కీమ్ (QRMP Scheme): ఏడాదికి ₹5 కోట్ల వరకు టర్నోవర్ ఉన్న పన్ను చెల్లింపుదారులు ప్రతి నెలా పన్ను చెల్లిస్తూ, మూడు నెలలకోసారి రిటర్న్స్ ఫైల్ చేసుకోవడానికి ఇది అనుమతిస్తుంది.
- ఎస్ఎంఎస్ (SMS) ద్వారా నిల్ (NIL) రిటర్న్స్: ఎలాంటి లావాదేవీలు చేయని పన్ను చెల్లింపుదారులు కేవలం ఎస్ఎంఎస్ ఉపయోగించి నిల్ రిటర్న్స్ దాఖలు చేయవచ్చు.
- ఈ-కామర్స్ ఉపశమనం: ఈ-కామర్స్ సంస్థల ద్వారా ఒకే రాష్ట్రంలో వస్తువులను విక్రయించే అర్హత కలిగిన చిన్న సరఫరాదారులకు కొన్ని షరతులకు లోబడి తప్పనిసరి రిజిస్ట్రేషన్ నుంచి మినహాయింపు ఇచ్చారు.
- వివాదాల పరిష్కార ఉపశమనం: అప్పీళ్లకు ముందు చెల్లించాల్సిన డిపాజిట్లను తగ్గించడానికి, కొన్ని పాత బకాయిలపై వడ్డీ, జరిమానాలను షరతులతో మాఫీ చేయడానికి చర్యలు తీసుకున్నారు.
సాంకేతిక ఆధారిత పన్ను పరిపాలన (Technology-Driven Tax Administration)
- ఈ-ఇన్వాయిసింగ్ (E-invoicing): ఎప్పటికప్పుడు ఇన్వాయిస్ వివరాలను నమోదు చేయడం వల్ల కచ్చితత్వం పెరుగుతుంది, నకిలీ ఇన్వాయిస్లు తగ్గుతాయి.
- ఆటోమేటెడ్ రికన్సిలియేషన్ (Automated reconciliation): సరఫరాదారుడి పన్ను బాధ్యతను, కొనుగోలుదారుడి ఇన్పుట్ టాక్స్ క్రెడిట్ క్లెయిమ్లతో ఆటోమేటిక్గా సరిపోల్చుతారు.
- ముందే నింపిన రిటర్న్స్ (Pre-filled returns): సిస్టమ్ ఆటోమేటిక్గా జనరేట్ చేసే సమాచారం వల్ల పదేపదే వివరాలను నమోదు చేయాల్సిన అవసరం తప్పుతుంది. అలాగే మానవ తప్పిదాలు తగ్గుతాయి.
- కృత్రిమ మేధస్సు, అనలిటిక్స్ (Artificial Intelligence and analytics): అనుమానాస్పద రిజిస్ట్రేషన్లు, ఇన్వాయిస్ విధానాలు, పన్ను ఎగవేత ప్రమాదాలను గుర్తించడానికి ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI), మెషిన్ లెర్నింగ్ విధానాలను ఉపయోగిస్తున్నారు.
- ప్రమాద ఆధారిత పరిశీలన (Risk-based scrutiny): పన్ను అధికారులు ఎక్కువ ప్రమాదం ఉన్న పన్ను చెల్లింపుదారులపై మాత్రమే దృష్టి పెడతారు. క్రమం తప్పకుండా పన్ను చెల్లించే వ్యాపారస్తులను పదేపదే తనిఖీ చేయడాన్ని తగ్గిస్తారు. ఈ మార్పు వల్ల పన్నుల నిర్వహణ మరింత పారదర్శకంగా, డేటా ఆధారితంగా మారింది.
ప్రధాన విజయాలు
- ఏకీకృత జాతీయ మార్కెట్: జీఎస్టీ దేశీయంగా ఉన్న పన్ను అడ్డంకులను తగ్గించింది. రాష్ట్రాల మధ్య వస్తువులు, సేవల రవాణాను మెరుగుపరిచింది.
- పన్నుపై పన్ను ప్రభావం తగ్గింపు: ఇన్పుట్ టాక్స్ క్రెడిట్ వల్ల పన్నుపై పన్ను పడే భారం తగ్గింది.
- విస్తృతమైన పన్ను పరిధి: రిజిస్టర్ అయిన జీఎస్టీ పన్ను చెల్లింపుదారుల సంఖ్య 2017లో సుమారు 66.5 లక్షలు ఉండగా, 2026 మే నాటికి అది 1.65 కోట్లకు పెరిగింది.
- అధిక వసూళ్లు: స్థూల జీఎస్టీ వసూళ్లు 2017-18లో సుమారు ₹7.4 లక్షల కోట్ల నుంచి 2025-26 నాటికి ₹22.27 లక్షల కోట్లకు పెరిగాయి.
- ఆర్థిక వ్యవస్థ లాంఛనీకరణ (Economic formalisation): డిజిటల్ ఇన్వాయిస్లు, రిటర్న్ ఫైలింగ్ విధానాలు మరిన్ని సంస్థలను, లావాదేవీలను అధికారిక ఆర్థిక వ్యవస్థలోకి (Formal economy) తీసుకువచ్చాయి.
- వ్యాపార నిర్వహణలో సౌలభ్యం: బహుళ రాష్ట్ర-స్థాయి పన్ను విధానాల స్థానంలో ఒక ఉమ్మడి నిర్మాణం వచ్చింది.
- పారదర్శకత: ఎలక్ట్రానిక్ రికార్డులు లావాదేవీలకు, పన్ను చెల్లింపులకు ఆడిట్ చేయడానికి వీలైన పారదర్శకతను సృష్టించాయి.
- ఆదాయంలో వృద్ధి (Revenue buoyancy): మెరుగైన పన్ను చెల్లింపులు, రిపోర్టింగ్ విధానాల వల్ల ప్రభుత్వ ఆదాయం స్థిరంగా, ఊహించదగిన విధంగా పెరిగింది.
భవిష్యత్తు కార్యాచరణ (Way Forward)
- ఆదాయ స్థిరత్వాన్ని కాపాడుకుంటూనే పన్ను రేట్ల హేతుబద్ధీకరణను కొనసాగించాలి.
- వస్తువుల వర్గీకరణ వివాదాలను, విలోమ సుంకాల నిర్మాణాన్ని (Inverted duty structures) తగ్గించాలి.
- రీఫండ్లను వేగవంతం చేయాలి. ఈ ప్రక్రియను చాలా వరకు ఆటోమేట్ చేయాలి.
- నిజాయితీగల ఇన్పుట్ టాక్స్ క్రెడిట్ క్లెయిమ్ చేసేవారిని రక్షించేలా సమతుల్యమైన అమలు విధానాలు ఉండాలి.
- జీఎస్టీఎన్ (GSTN) సామర్థ్యం, సైబర్ భద్రత, ఫిర్యాదుల పరిష్కార యంత్రాంగాన్ని బలోపేతం చేయాలి.
- ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్ (AI) ఆధారిత పరిశీలనను పారదర్శకంగా, నిష్పక్షపాతంగా ఉపయోగించాలి.
- జీఎస్టీ కౌన్సిల్ ఆమోదంతో దశలవారీగా పెట్రోలియం ఉత్పత్తులను జీఎస్టీ పరిధిలోకి తీసుకురావడాన్ని పరిశీలించాలి.
ముగింపు
జీఎస్టీ అనేది భారతదేశపు అతి ముఖ్యమైన నిర్మాణాత్మక పన్నుల సంస్కరణల్లో ఒకటి. ఇది అనేక ముక్కలుగా ఉన్న పరోక్ష పన్నుల వ్యవస్థను తొలగించి, దాని స్థానంలో గమ్యస్థాన-ఆధారిత (Destination-based), డిజిటల్ పరిపాలనతో కూడిన జాతీయ స్థాయి సమీకృత విధానాన్ని తీసుకువచ్చింది. విస్తృతమైన పన్ను పరిధి, పెరిగిన వసూళ్లు, తగ్గిన పన్ను భారం, పెరిగిన లాంఛనీకరణ (Formalisation) దీని ప్రధాన విజయాలు. అయితే, జీఎస్టీ ఇంకా మారుతున్న ఒక సంస్కరణగానే మిగిలిపోయింది. దీని తదుపరి దశలో సరళమైన పన్ను రేట్లు, సులభమైన చెల్లింపు విధానాలు, వేగవంతమైన రీఫండ్లు, రాష్ట్రాలకు స్థిరమైన ఆర్థిక వనరులు, పన్ను చెల్లింపుదారుల్లో నమ్మకం పెంచడంపై దృష్టి సారించాలి.
యూపీఎస్సీ గత సంవత్సరాల ప్రశ్న (UPSC PYQ)
ప్రశ్న. జీఎస్టీ అనేది ఒక (CAPF/2022)
A. గమ్యస్థాన-ఆధారిత వినియోగ పన్ను (Destination-based consumption tax)
B. మూల-ఆధారిత ఉత్పత్తి పన్ను (Origin-based production tax)
C. లావాదేవీలపై గమ్యస్థాన-ఆధారిత అమ్మకపు పన్ను
D. అమ్మకపు లావాదేవీలపై మూల-ఆధారిత పన్ను
సమాధానం: A
వివరణ
- వస్తు, సేవల పన్ను (GST) అనేది వస్తువులు మరియు సేవల సరఫరాపై విధించే ఒక సమగ్ర పరోక్ష పన్ను.
- వస్తువులు లేదా సేవలు ఎక్కడ ఉత్పత్తి అయ్యాయనే దానికంటే వాటిని అంతిమంగా ఎక్కడ వినియోగించారు అనే రాష్ట్రానికే పన్ను ఆదాయం వెళుతుంది. కాబట్టి జీఎస్టీని గమ్యస్థాన-ఆధారిత వినియోగ పన్ను (Destination-based consumption tax) అని పిలుస్తారు.
- ఉదాహరణకు, ఒక వస్తువును గుజరాత్లో తయారు చేసి, తెలంగాణలో విక్రయిస్తే, ఆ పన్ను ఆదాయం ప్రధానంగా గమ్యస్థాన రాష్ట్రమైన తెలంగాణకు చెందుతుంది.
- అంతర్రాష్ట్ర సరఫరా విషయంలో, కేంద్ర ప్రభుత్వం సమీకృత జీఎస్టీ (IGST) ని వసూలు చేస్తుంది. ఆ తర్వాత దానిని కేంద్రం, గమ్యస్థాన రాష్ట్రం పంచుకుంటాయి.
- అందువలన, జీఎస్టీ వినియోగించే ప్రదేశంలో పన్ను విధించే సూత్రాన్ని (Principle of taxation at the place of consumption) అనుసరిస్తుంది.
కేర్ ఎంసీక్యూ (CARE MCQ)
ప్రశ్న. భారతదేశంలో వస్తు, సేవల పన్ను (GST) కి సంబంధించి క్రింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- వస్తువులు, సేవల సరఫరాపై జీఎస్టీని విధిస్తారు.
- 246A అధికరణ జీఎస్టీ చట్టాలను రూపొందించే ఉమ్మడి అధికారాలను పార్లమెంటుకు, రాష్ట్ర శాసనసభలకు ఇస్తుంది.
- జీఎస్టీ అనేది ఒక మూల-ఆధారిత పన్ను (Origin-based tax), దీని కింద ఉత్పత్తి చేసే రాష్ట్రానికి ఆదాయం వెళుతుంది.
- అంతర్రాష్ట్ర సరఫరాలపై ఐజీఎస్టీ (IGST) ని విధిస్తారు.
పై వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
A. 1, 2 మాత్రమే
B. 1, 2, 4 మాత్రమే
C. 2, 3, 4 మాత్రమే
D. 1, 2, 3, 4 అన్నీ
సమాధానం: B
వివరణ
- వాక్యం 1 సరైనది: వస్తువులు, సేవల సరఫరాపై జీఎస్టీని విధిస్తారు.
- వాక్యం 2 సరైనది: 246A అధికరణ పార్లమెంటుకు, రాష్ట్ర శాసనసభలకు ఉమ్మడి అధికారాలను ఇస్తుంది. అయితే అంతర్రాష్ట్ర సరఫరాలపై చట్టం చేసే పూర్తి అధికారం కేవలం పార్లమెంటుకే ఉంటుంది.
- వాక్యం 3 సరైనది కాదు: జీఎస్టీ అనేది ఒక గమ్యస్థాన-ఆధారిత పన్ను (Destination-based tax). కాబట్టి సాధారణంగా వస్తువులు వినియోగించే ప్రాంతానికి ఆ ఆదాయం చేరుతుంది.
- వాక్యం 4 సరైనది: అంతర్రాష్ట్ర సరఫరాలు, దిగుమతులపై ఐజీఎస్టీ (IGST) వర్తిస్తుంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. జీఎస్టీ (GST) అంటే ఏమిటి?
వస్తువులు, సేవల సరఫరాపై విధించే ఒక పరోక్ష పన్ను.
2. జీఎస్టీని ఎప్పుడు అమలు చేశారు?
1 జూలై 2017న జీఎస్టీ అమల్లోకి వచ్చింది.
3. ఏ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా జీఎస్టీని ప్రవేశపెట్టారు?
రాజ్యాంగ (101వ సవరణ) చట్టం, 2016 ద్వారా.
4. జీఎస్టీకి సంబంధించిన రాజ్యాంగ అధికరణలు ఏవి?
ప్రధానమైన అధికరణలు 246A, 269A మరియు 279A.
5. జీఎస్టీని గమ్యస్థాన-ఆధారిత పన్ను అని ఎందుకు అంటారు?
దీని ఆదాయం సాధారణంగా వస్తువులు లేదా సేవలను అంతిమంగా వినియోగించే రాష్ట్రానికి వెళుతుంది కాబట్టి.
6. ఇన్పుట్ టాక్స్ క్రెడిట్ (Input Tax Credit) అంటే ఏమిటి?
రిజిస్టర్ అయిన ఒక వ్యాపార సంస్థ తాను ముడిసరుకులపై చెల్లించిన పన్నును తన తుది పన్ను భారం నుంచి తగ్గించుకోవడానికి ఇది అనుమతిస్తుంది.
7. సీజీఎస్టీ (CGST) అంటే ఏమిటి?
ఒకే రాష్ట్రంలో జరిగే సరఫరాలపై కేంద్ర ప్రభుత్వం విధించే పన్నును సీజీఎస్టీ అంటారు.
8. ఎస్జీఎస్టీ (SGST) అంటే ఏమిటి?
ఒకే రాష్ట్రంలో జరిగే సరఫరాలపై ఆయా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు విధించే పన్నును ఎస్జీఎస్టీ అంటారు.
9. ఐజీఎస్టీ (IGST) అంటే ఏమిటి?
అంతర్రాష్ట్ర సరఫరాలు, దిగుమతులపై కేంద్రం విధించే పన్ను.
10. యూటీజీఎస్టీ (UTGST) అంటే ఏమిటి?
వర్తించే కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో జరిగే లావాదేవీలపై యూటీజీఎస్టీని విధిస్తారు.
ఆధారం: ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో (Press Information Bureau)
