ఔచిత్యం: ఏపీపీఎస్సీ గ్రూప్ I (APPSC Group I): వర్ధమాన సాంకేతికతలు (Emerging technologies), వన్యప్రాణుల పర్యవేక్షణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ కరెంట్ అఫైర్స్.
- ప్రిలిమ్స్: క్వాడ్రపెడ్ రోబోటిక్ డాగ్ (నాలుగు కాళ్ల రోబో కుక్క), లైడార్ (LiDAR), థర్మల్ ఇమేజింగ్ (thermal imaging), జియో-ట్యాగ్డ్ అలెర్ట్స్ (geo-tagged alerts)
- మెయిన్స్: కృత్రిమ మేధతో (AI-enabled) నిఘా, మనుషులు-వన్యప్రాణుల ముఖాముఖి (human–wildlife interaction), కష్టమైన భౌగోళిక ప్రాంతాల్లో పర్యవేక్షణ, సాంకేతికత ఆధారిత గస్తీ (technology-assisted patrolling).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
తిరుమల అడవుల్లో వన్యప్రాణులను పర్యవేక్షించడానికి, అలిపిరి-తిరుమల నడక మార్గాన్ని (Alipiri–Tirumala footpath) ఉపయోగించే భక్తుల భద్రతను మెరుగుపరచడానికి తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం (టీటీడీ – TTD) ఒక క్వాడ్రపెడ్ (నాలుగు కాళ్ల) రోబోటిక్ డాగ్‌ను పరిశీలిస్తోంది.
అటవీ ప్రాంతాల్లో, అలాగే మనుషులు సాధారణ గస్తీ (patrolling) నిర్వహించడం కష్టంగా ఉండే భౌగోళిక ప్రదేశాల్లో నిఘా కోసం దీని పనితీరును, అనుకూలతను అధికారులు సమీక్షించారు.
ఈ చొరవ ఉద్దేశం (Purpose of the Initiative)
ప్రతిపాదిత వ్యవస్థ లక్ష్యాలు:
- భక్తులు వెళ్లే మార్గాల (pilgrim routes) సమీపంలో వన్యప్రాణుల కదలికలను గుర్తించడం
- జంతువుల ఉనికిని (location) గుర్తించడం
- వెలుతురు తక్కువగా ఉన్నప్పుడు (poor visibility) నిఘాను మెరుగుపరచడం
- జంతువులు సమీపించే ముందే భక్తులను హెచ్చరించడం (Alert devotees)
- అటవీ, విజిలెన్స్, భద్రతా బృందాలకు మద్దతు ఇవ్వడం
- ప్రమాదకర పరిస్థితుల్లో సిబ్బంది నేరుగా పాల్గొనే అవసరాన్ని తగ్గించడం
దీని వినియోగానికి అలిపిరి నడక మార్గాన్ని ఆనుకుని ఉన్న అటవీ ప్రాంతాలకు (Forest stretches) ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నారు.
సాంకేతిక లక్షణాలు (Technical Features)
ఈ రోబోటిక్ డాగ్‌లో కింది సదుపాయాలు ఉన్నాయి:
- ఆప్టికల్ కెమెరాలు
- థర్మల్-ఇమేజింగ్ కెమెరాలు (Thermal-imaging cameras)
- 360-డిగ్రీల లైడార్ (LiDAR) వ్యవస్థ
- బహుళ పర్యావరణ, కదలికల సెన్సార్లు
- కృత్రిమ మేధ (Artificial-intelligence) సామర్థ్యాలు
- ప్రత్యక్ష సమాచార వ్యవస్థలు (Live communication systems)
- ధ్వని, కాంతి (Sound and light) వ్యవస్థలు
లైడార్ (LiDAR) అంటే ఏమిటి?
చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను మ్యాప్ చేయడానికి, వస్తువులను, భూభాగాన్ని గుర్తించడానికి లైడార్ కాంతి-ఆధారిత సెన్సింగ్‌ను (light-based sensing) ఉపయోగిస్తుంది. 360-డిగ్రీల వ్యవస్థ రోబో కదులుతున్నప్పుడు దాని చుట్టుపక్కల వాతావరణాన్ని అన్ని దిశల్లో పరిశీలించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.
థర్మల్ ఇమేజింగ్ పాత్ర (Role of Thermal Imaging)
ఉష్ణోగ్రతల్లో వ్యత్యాసాల (heat signatures) ఆధారంగా థర్మల్ కెమెరాలు జంతువులను లేదా మనుషులను గుర్తిస్తాయి. కింది పరిస్థితుల్లో నిఘా కోసం ఇవి సహాయపడతాయి:
- చీకటి
- పొగమంచు (Fog)
- వెలుతురు తక్కువగా ఉండే ఇతర పరిస్థితులు
ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్-ఆధారిత వర్గీకరణ (AI-Based Classification)
దీని కృత్రిమ మేధ (AI) వ్యవస్థ కింది వాటి మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించగలదు:
- పెద్ద అడవి జంతువులు
- మనుషులు
- వాహనాలు
- పెంపుడు జంతువులు (Domestic animals)
ఈ వర్గీకరణ వల్ల ఏదైనా కదలికను గుర్తించినప్పుడు, అది జంతువా, మనిషా లేదా వాహనమా అని ముందుగానే నిర్ధారించుకుని, ఆ తర్వాత నిఘా బృందాలు చర్యలు ప్రారంభించడానికి వీలవుతుంది.
పనిచేసే విధానం (Working Mechanism)
రోబోటిక్ డాగ్ వన్యప్రాణులను గుర్తించినప్పుడు, అది ఈ కింది పనులు చేయగలదు:
- విజువల్ (visual), థర్మల్ సమాచారాన్ని (thermal information) సేకరించడం.
- గుర్తించిన వస్తువు ఏ వర్గానికి చెందినదో నిర్ధారించడం (Identify the category).
- భౌగోళిక ఉనికిని (geographical location) రికార్డ్ చేయడం.
- జియో-ట్యాగ్ చేయబడిన హెచ్చరికను (geo-tagged alert) రూపొందించడం.
- ప్రత్యక్ష వీడియో (live video), థర్మల్ ఫీడ్‌లను ప్రసారం చేయడం.
- కంట్రోల్ రూమ్‌కు, పెట్రోలింగ్ బృందాలకు సమాచారం పంపడం.
ఈ సమాచారంతో అధికారులు రిమోట్ (remote) విధానంలో పరిస్థితిని అంచనా వేయవచ్చు. అటవీ, విజిలెన్స్ లేదా భద్రతా సిబ్బంది ఎలా స్పందించాలో నిర్ణయించవచ్చు.
ప్రతిపాదిత వినియోగ ప్రాంతాలు (Proposed Areas of Use)
నడక మార్గాల్లో నిఘా (Footpath Surveillance)
ఈ రోబోట్ అలిపిరి-తిరుమల నడక మార్గాన్ని ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాల్లో గస్తీ తిరిగి, చిరుతపులులు (leopards) లేదా ఇతర అడవి జంతువులు భక్తుల జోన్‌లలోకి ప్రవేశించే ముందే వాటిని గుర్తించగలదు.
కష్టమైన భౌగోళిక ప్రాంతాలు (Difficult Terrain)
దీని నాలుగు కాళ్ల (quadruped) ఆకృతి వల్ల, స్థిరమైన పరికరాలు లేదా సాధారణంగా మనుషులు వెళ్లడానికి కష్టంగా ఉండే ప్రదేశాల్లో కూడా ఇది సులభంగా కదలగలదు.
వన్యప్రాణుల కదలికలు ఉన్నాయని తెలిసిన ప్రాంతాలు
ఒక చోట అమర్చే కెమెరాల (stationary system) మాదిరిగా కాకుండా, జంతువుల కదలికల గురించి సమాచారం రాగానే దీనిని ఆ ప్రాంతానికి సులభంగా తరలించవచ్చు.
పెట్రోలింగ్ ప్రణాళిక (Patrol Planning)
దీని సెన్సార్లు కింది వాటికి సంబంధించిన సమాచారాన్ని సేకరించగలవు:
- భౌగోళిక పరిస్థితులు (Terrain conditions)
- జంతువుల కదలికలు
- ఎక్కువగా ఉపయోగించే మార్గాలు (Frequently used routes)
- ప్రమాదం పొంచి ఉన్న ప్రాంతాలు (Vulnerable locations)
గస్తీ బృందాలను ఎక్కడ మోహరించాలి, ఇతర నిఘా పరికరాలను ఎక్కడ అమర్చాలి అనేది ప్లాన్ చేసుకోవడానికి ఈ సమాచారం మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది.
ధ్వని, కాంతితో నిరోధించడం (Sound and Light Deterrence)
భక్తుల ప్రాంతాల వైపు జంతువులు రాకుండా నిరోధించడానికి రోబోట్‌లోని సౌండ్, లైట్ సిస్టమ్‌లు ఏ మేరకు ఉపయోగపడతాయో అధికారులు పరిశీలిస్తున్నారు.
దీని లక్ష్యాలు:
- మనుషులకు, వన్యప్రాణులకు మధ్య దూరాన్ని నిర్వహించడం
- నేరుగా ఎదురుపడే (direct encounters) అవకాశాలను తగ్గించడం
- వెంటనే మనుషులు జోక్యం చేసుకోవాల్సిన అవసరాన్ని పరిమితం చేయడం
ఈ పనికి రోబోట్ ఎంత వరకు సూట్ అవుతుందో కూడా మూల్యాంకన (evaluation) ప్రక్రియలో భాగంగా పరీక్షిస్తారు.
రోబోటిక్ డాగ్, ఫిక్స్‌డ్ కెమెరా ట్రాప్‌ల పోలిక
| రోబోటిక్ డాగ్ (Robotic Dog) | ఫిక్స్‌డ్ కెమెరా ట్రాప్ (Fixed Camera Trap) |
| మొబైల్ నిఘా ప్లాట్‌ఫారమ్ (కదులుతూ పనిచేస్తుంది) | ఒకే ప్రదేశంలో అమర్చబడి ఉంటుంది |
| జంతువుల కదలికలు ఉన్నట్లు తెలిసిన ప్రాంతాలకు సులభంగా తరలించవచ్చు | ముందుగా నిర్ణయించిన ప్రాంతాన్ని మాత్రమే కవర్ చేస్తుంది |
| ప్రత్యక్ష (live) విజువల్, థర్మల్ ఫీడ్‌లను అందిస్తుంది | దాని పరిధిలో జరిగే కార్యకలాపాలను రికార్డ్ చేస్తుంది |
| భౌగోళిక పరిస్థితులు, కదలికల సమాచారాన్ని సేకరిస్తుంది | ప్రధానంగా అటుగా వెళ్లే జంతువులను పర్యవేక్షిస్తుంది |
| రిమోట్ (remote) విధానంలో పరిస్థితిని అంచనా వేయడానికి మద్దతు ఇస్తుంది | జంతువులు సంచరించే అవకాశం ఉన్న మార్గాల్లో దీన్ని అమర్చాలి |
ఈ రోబోటిక్ వ్యవస్థ స్థిరమైన (ఫిక్స్‌డ్) నిఘా కెమెరాల స్థానంలో వస్తున్నది కాదు, వాటికి అదనంగా (మరింత మెరుగుపరచడానికి) పనిచేస్తుంది.
ముగింపు (Conclusion)
తిరుమల వన్యప్రాణుల పర్యవేక్షణ నెట్‌వర్క్‌కు కృత్రిమ మేధతో కూడిన రోబోటిక్ డాగ్ ఒక మొబైల్ (కదిలే) అదనపు ఆకర్షణ. అయితే దీని ఉపయోగం అనేది వాస్తవ అటవీ పరిస్థితుల్లో (real forest conditions) ఇది ఎంత కచ్చితంగా గుర్తిస్తుంది, కమ్యూనికేట్ చేస్తుంది, ఎలా కదులుతుంది అనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇప్పటికే ఉన్న నిఘా వ్యవస్థలు, శిక్షణ పొందిన బృందాల (response teams) మద్దతు కూడా దీనికి అవసరం.
కేర్ ఎంసీక్యూ (CARE MCQ)
1. టీటీడీ (TTD) మూల్యాంకనం (evaluation) చేస్తున్న రోబోటిక్ డాగ్‌కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఇది ఆప్టికల్ (optical), థర్మల్-ఇమేజింగ్ (thermal-imaging) కెమెరాలతో అమర్చబడి ఉంది.
- దీనిలోని AI వ్యవస్థ పెద్ద జంతువులను మనుషులు, వాహనాల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించగలదు.
- ప్రస్తుతం ఉన్న అన్ని కెమెరా ట్రాప్‌లు (camera traps), కాలి నడకన చేసే గస్తీని (foot patrols) పూర్తిగా దీనితో భర్తీ చేయాలని భావిస్తున్నారు.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
(a) 1 మాత్రమే
(b) 1, 2 మాత్రమే
(c) 2, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
సమాధానం: (b) 1, 2 మాత్రమే
వివరణ
- వాక్యం 1 సరైనది: రోబోటిక్ డాగ్‌లో సాధారణ పర్యవేక్షణ కోసం ఆప్టికల్ కెమెరాలు, అలాగే చీకటి, పొగమంచు వంటి వెలుతురు తక్కువగా ఉండే పరిస్థితుల్లో వేడి ఆధారంగా (heat signatures) గుర్తించడానికి థర్మల్ కెమెరాలు ఉన్నాయి.
- వాక్యం 2 సరైనది: దీని AI వ్యవస్థ పెద్ద జంతువులు, మనుషులు, వాహనాలు, పెంపుడు జంతువులను వేర్వేరుగా వర్గీకరించగలదు. సిబ్బందిని పంపే ముందు అసలు గుర్తించింది దేన్ని అని అధికారులు అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది సహాయపడుతుంది.
- వాక్యం 3 తప్పు: ఇప్పటికే ఉన్న కెమెరా ట్రాప్‌లు, కాలి నడకన చేసే గస్తీ, అటవీ నిఘా వ్యవస్థలకు అదనంగా మాత్రమే ఈ రోబోట్‌ను ఉపయోగిస్తామని టీటీడీ స్పష్టంగా పేర్కొంది. వాటిని ఇది భర్తీ చేయదు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. రోబోటిక్ డాగ్‌ను ఎక్కడ మోహరించవచ్చు?
ప్రధానంగా అలిపిరి-తిరుమల నడక మార్గాన్ని ఆనుకుని ఉన్న అడవుల్లో దీనిని ఉపయోగించాలని పరిశీలిస్తున్నారు.
2. దీని AI వ్యవస్థ వేటిని గుర్తించగలదు?
ఇది పెద్ద జంతువులు, మనుషులు, వాహనాలు, పెంపుడు జంతువులను గుర్తించి, వర్గీకరించగలదు.
3. ఇది చీకటిలో ఆపరేట్ చేయగలదా?
అవును. దీని థర్మల్-ఇమేజింగ్ కెమెరాలు చీకటిలో, వెలుతురు తక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఉష్ణోగ్రతల ఆధారంగా (heat-based) సమాచారాన్ని సేకరించగలవు.
4. జియో-ట్యాగ్డ్ అలెర్ట్ (geo-tagged alert) అంటే ఏమిటి?
ఇది గుర్తించిన వన్యప్రాణుల కచ్చితమైన భౌగోళిక స్థానంతో (geographical location) కూడిన ఒక హెచ్చరిక.
5. ఇది ఫారెస్ట్ పెట్రోల్స్‌ను (అటవీ గస్తీని) భర్తీ చేస్తుందా?
లేదు. ప్రస్తుతం ఉన్న గస్తీలు, కెమెరా ట్రాప్‌లు, నిఘా వ్యవస్థలకు అదనంగా (supplement) దీనిని ఉపయోగించాలని భావిస్తున్నారు.
6. శాశ్వతంగా మోహరించడానికి టీటీడీ ఆమోదించిందా?
లేదు. అధికారులు దీని పనితీరును, కార్యాచరణకు ఇది ఏమేరకు అనుకూలంగా ఉంటుందో ఇంకా మూల్యాంకనం (evaluating) చేస్తున్నారు.
మూలం: డెక్కన్ క్రానికల్ (Deccan Chronicle)
ఔచిత్యం: జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III: అంతరిక్ష సాంకేతికత, స్వదేశీకరణ, శాస్త్రీయ విజయాలు
- ప్రిలిమ్స్: రీ-ఎంట్రీ (వాతావరణంలోకి తిరిగి ప్రవేశించడం – Re-entry), గతి శక్తి (kinetic energy), ఉష్ణ ప్రవాహం (heat flux), అబ్లేటివ్ టీపీఎస్ (ablative TPS), కార్బన్ ఫినోలిక్ (carbon phenolic), పీఐసీఏ (PICA)
- మెయిన్స్: మానవ సహిత అంతరిక్ష యాత్ర భద్రతా చర్యలు (Human spaceflight safety), థర్మల్ ఇంజనీరింగ్ (thermal engineering), సాంకేతిక విశ్వసనీయత, స్వదేశీ రీ-ఎంట్రీ సామర్థ్యం (indigenous re-entry capability)
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
గగన్‌యాన్ (Gaganyaan) క్రూ మాడ్యూల్ (crew module) వాతావరణంలోకి తిరిగి ప్రవేశించేటప్పుడు సుమారు 1,800°C కి చేరుకునే ఉష్ణోగ్రతల నుంచి దాని నిర్మాణాన్ని, వ్యోమగాములను రక్షించడానికి అబ్లేటివ్ థర్మల్ ప్రొటెక్షన్ సిస్టమ్‌ను (ablative thermal protection system) ఉపయోగిస్తుంది.
గగన్‌యాన్ కార్యక్రమం అంటే ఏమిటి?
గగన్‌యాన్ అనేది భారతదేశపు స్వదేశీ మానవ-సహిత అంతరిక్ష యాత్ర కార్యక్రమం (indigenous human-spaceflight programme). వ్యోమగాములను 400 కిలోమీటర్ల దిగువ భూ కక్ష్యలోకి (Low Earth Orbit – LEO) పంపి, వారిని భూమికి సురక్షితంగా తిరిగి తీసుకురాగల దేశ సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించడం దీని లక్ష్యం.
ఈ కార్యక్రమంలో మూడు ప్రధాన విభాగాలు ఉన్నాయి:
1. హ్యూమన్-రేటెడ్ LVM3 (Human-Rated LVM3 – HLVM3)
HLVM3 అనేది ఇస్రోకు చెందిన LVM3 రాకెట్‌లో మార్పులు చేసిన రకం. వ్యోమగాముల భద్రతా అవసరాలను తీర్చేలా మరింత విశ్వసనీయంగా ఉండేలా దీనిలోని వ్యవస్థలను పునఃరూపకల్పన చేసి, పరీక్షించారు.
దీని లక్షణాలు:
- ఎత్తు సుమారు 53 మీటర్లు.
- బరువు దాదాపు 640 టన్నులు.
- మూడు-దశల ప్రయోగ వాహనం.
- సుమారు 10 టన్నుల బరువును దిగువ భూ కక్ష్యలోకి తీసుకువెళ్లగల సామర్థ్యం.
2. ఆర్బిటల్ మాడ్యూల్ (Orbital Module)
ఆర్బిటల్ మాడ్యూల్‌లో ఇవి ఉంటాయి:
- క్రూ మాడ్యూల్ (Crew Module): వ్యోమగాములు ఉండే పీడనంతో కూడిన నివాసయోగ్యమైన విభాగం.
- సర్వీస్ మాడ్యూల్ (Service Module): ప్రొపల్షన్, పవర్, థర్మల్-కంట్రోల్, ఏవియానిక్స్ (avionics), డిప్లాయ్‌మెంట్ వ్యవస్థలు (deployment systems) ఉండే పీడనం లేని విభాగం.
3. క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ (Crew Escape System)
లాంచ్ ప్యాడ్ వద్ద లేదా పైకి వెళ్లేటప్పుడు ఏదైనా అత్యవసర పరిస్థితి (emergency) ఏర్పడితే, వెంటనే స్పందించే ఘన మోటార్లను (solid motors) ఉపయోగించి క్రూ మాడ్యూల్‌ను ప్రయోగ వాహనం నుంచి లాగేస్తుంది. ఇది వ్యోమనౌక కక్ష్యలోకి చేరేలోపు వ్యోమగాములను రక్షిస్తుంది. ఇది రీ-ఎంట్రీ సమయంలో ఉపయోగించే థర్మల్ షీల్డ్ (thermal shield) కు భిన్నమైనది.
వాతావరణంలోకి తిరిగి ప్రవేశించడం (Atmospheric Re-entry) ఎందుకు ప్రమాదకరం?
దిగువ భూ కక్ష్యలో ఉన్న వ్యోమనౌక సెకనుకు సుమారు 7,500–8,000 మీటర్ల వేగంతో ప్రయాణిస్తుంది. అది వాతావరణంలోకి ప్రవేశించే ముందు ఆటోమేటిక్‌గా ఆగలేదు. బదులుగా, వాతావరణమే దాని వేగాన్ని తగ్గించాలి.
తిరిగి ప్రవేశించేటప్పుడు (During re-entry):
- వ్యోమనౌక తన ముందున్న గాలిని బలంగా కుదిస్తుంది (compresses).
- కుదించబడిన వాయువులు (compressed gas) అత్యంత వేడిగా మారతాయి.
- వాహనం చుట్టూ అధిక-ఉష్ణోగ్రతతో కూడిన షాక్ లేయర్ (shock layer) ఏర్పడుతుంది.
- రేడియేషన్ (radiation), ఉష్ణప్రసరణ (convection) ద్వారా ఆ వేడి వ్యోమనౌకకు బదిలీ అవుతుంది.
కాబట్టి, రీ-ఎంట్రీ సమయంలో ఏర్పడే వేడి కేవలం రాపిడి (friction) వల్ల కాకుండా ప్రధానంగా వాతావరణ వాయువులు కుదించుకుపోవడం (compression), వేడెక్కడం (heating) వల్ల ఏర్పడుతుంది.
మాడ్యూల్‌లోని 99% కంటే ఎక్కువ గతి శక్తి (kinetic energy) చివరికి చుట్టుపక్కల వాతావరణంలోకి వెళ్లిపోతుంది. అయితే, వ్యోమనౌక వైపు మళ్లే కొద్దిపాటి వేడి కూడా, రక్షణ లేని నిర్మాణాన్ని దెబ్బతీస్తుంది లేదా కరిగించేస్తుంది.
అదనపు కార్యాచరణ ఇబ్బందులు (Additional Operational Difficulties)
- ఒకసారి రీ-ఎంట్రీ ప్రారంభమైన తర్వాత సాధారణంగా దాన్ని ఆపలేరు.
- వేగం, ఉష్ణోగ్రత, తగ్గుతున్న వేగం (deceleration) వేగంగా మారుతూ ఉంటాయి.
- అయనీకరణ వాయువుల (ionised gases) వల్ల కమ్యూనికేషన్‌కు తాత్కాలికంగా అంతరాయం కలగవచ్చు.
- వ్యవస్థల వైఫల్యాలను మాన్యువల్‌గా సరిదిద్దడానికి వ్యోమగాములకు చాలా తక్కువ సమయం ఉంటుంది.
- మాడ్యూల్ కచ్చితమైన అమరికను (correct orientation) కొనసాగించాలి.
- టీపీఎస్ (TPS), పారాచూట్‌లు (parachutes), రికవరీ వ్యవస్థలు ఒక నిర్ణీత క్రమంలో పనిచేయాలి.
థర్మల్ ప్రొటెక్షన్ సిస్టమ్ (Thermal Protection System – TPS) అంటే ఏమిటి?
అత్యధిక ఉష్ణోగ్రతల నుంచి వ్యోమనౌకను రక్షించడానికి ఉపయోగించే వేడిని తట్టుకునే పదార్థాలు, పూతలు (coatings), నిర్మాణ ఏర్పాట్ల (structural arrangements) కలయికే థర్మల్ ప్రొటెక్షన్ సిస్టమ్ (TPS).
గగన్‌యాన్ క్రూ మాడ్యూల్ (Gaganyaan Crew Module) డబుల్-వాల్డ్ నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంటుంది:
- పీడనంతో కూడిన లోహపు లోపలి నిర్మాణం (metallic inner structure)
- టీపీఎస్ (TPS) ఉండే పీడనం లేని బయటి నిర్మాణం (external structure)
కీలకమైన ప్రాంతాల్లో టీపీఎస్ సుమారు 30-35 మి.మీ మందంతో (thick) ఉంటుంది. మొత్తం మాడ్యూల్ ఒకే రకమైన వేడిని గ్రహించదు కాబట్టి, దాని ఉపరితలం అంతటా టీపీఎస్ మందం, పదార్థాల పంపిణీ వేర్వేరుగా ఉండవచ్చు.
దీని ప్రధాన విధులు:
- క్యాబిన్‌లోకి (cabin) అధిక వేడి ప్రవేశించకుండా నిరోధించడం.
- మాడ్యూల్ నిర్మాణ బలాన్ని (structural strength) కాపాడటం.
- ఏవియానిక్స్ (avionics), లైఫ్-సపోర్ట్ పరికరాలను (life-support equipment) రక్షించడం.
- రీ-ఎంట్రీ సమయంలో ఏర్పడే ఏరోడైనమిక్ శక్తులను (aerodynamic forces) తట్టుకోవడం.
- వ్యోమగాములు ప్రాణాలతో బయటపడగలిగే పరిస్థితులను ఉంచడం.
క్రూ మాడ్యూల్ ఆకారం వెడల్పుగా (Blunt-Shaped) ఎందుకు ఉంటుంది?
వెడల్పాటి ఆకారం కలిగిన ఒక వస్తువు, ఒక బలమైన షాక్ వేవ్‌ను (shock wave) సృష్టిస్తుంది. ఆ షాక్ వేవ్ వ్యోమనౌక ఉపరితలానికి కొంత దూరంలో ఉంటుంది. ఈ దూరం (stand-off distance) వల్ల విపరీతమైన వేడి నేరుగా మాడ్యూల్‌కు బదిలీ కాకుండా తగ్గుతుంది.
వెడల్పాటి ఆకారం వల్ల అధిక ఏరోడైనమిక్ డ్రాగ్ (గాలి నిరోధం – aerodynamic drag) కూడా ఏర్పడుతుంది. ఇది పారాచూట్‌లు విచ్చుకునే ముందు వాతావరణం వ్యోమనౌక వేగాన్ని తగ్గించేలా చేస్తుంది.
కాబట్టి, క్యాప్సూల్ ఆకారం ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉన్న రెండు విధులను నిర్వర్తిస్తుంది:
- ఏరోడైనమిక్ వేడిని (aerodynamic heating) నిర్వహించడం
- నియంత్రిత వేగ క్షీణతను (controlled deceleration) తీసుకురావడం
అబ్లేటివ్ హీట్ షీల్డ్ (Ablative Heat Shield) ఎలా పనిచేస్తుంది?
అబ్లేటివ్ షీల్డ్ తన బయటి పదార్థాన్ని ఉద్దేశపూర్వకంగా త్యాగం చేయడం (sacrificing) ద్వారా వ్యోమనౌకను రక్షిస్తుంది.
దశ 1: వేడిని గ్రహించడం (Heat Absorption)
షీల్డ్ లోపలికి వచ్చే భారీ ఉష్ణ శక్తిని (thermal energy) గ్రహిస్తుంది. దాని తక్కువ ఉష్ణ వాహకత (low thermal conductivity) కారణంగా, వ్యోమనౌక లోపలి నిర్మాణాల వైపు వేడి వెళ్లే వేగం తగ్గుతుంది.
దశ 2: రసాయన వియోగం (Chemical Decomposition)
అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద, పదార్థం పైరోలిసిస్‌కు (pyrolysis) గురవుతుంది. అంటే వేడి వల్ల రసాయనికంగా కుళ్లిపోవడం (chemical decomposition). ఈ ప్రక్రియ లోపలికి వచ్చే కొంత శక్తిని వినియోగించుకుంటుంది.
దశ 3: చార్ ఏర్పడటం (Formation of Char)
ఉపరితలంపై కార్బన్ ఎక్కువగా ఉండే చార్ లేయర్ (char layer) ఏర్పడుతుంది. ఈ పొర అదనపు ఇన్సులేషన్‌గా పనిచేస్తుంది, దాని కింద ఉన్న నిర్మాణానికి వేడి బదిలీని తగ్గిస్తుంది.
దశ 4: అవుట్‌గ్యాసింగ్ (Outgassing)
కుళ్లిపోతున్న పదార్థం వాయువులను విడుదల చేస్తుంది. ఈ వాయువులు చార్ లేయర్ ద్వారా బయటికి ప్రవహించి ఉపరితలానికి సమీపంలో సాపేక్షంగా చల్లని పొరను ఏర్పరుస్తాయి. ఇది బయట ఉన్న వేడి ప్రవాహ ప్రభావాన్ని (effect of the hot external flow) తగ్గిస్తుంది.
దశ 5: ఉపరితలం కోతకు గురికావడం (Surface Recession)
వేడెక్కిన బయటి పదార్థం క్రమంగా కాలిపోతుంది లేదా పగిలిపోయి రాలిపోతుంది (erodes or peels away). దీనివల్ల వ్యోమనౌక గ్రహించిన వేడి దాని నుంచి దూరంగా వెళ్లిపోతుంది.
ఈ విధంగా షీల్డ్ కింది చర్యల ద్వారా వేడిని నిర్వహిస్తుంది:
- ఇన్సులేషన్ (insulation)
- రసాయన వియోగం (chemical decomposition)
- చార్‌గా మారడం (charring)
- అవుట్‌గ్యాసింగ్ (outgassing)
- నియంత్రిత పదార్థ నష్టం (controlled material loss)
థర్మల్ ప్రొటెక్షన్ సిస్టమ్స్‌లో ప్రధాన రకాలు (Major Types of Thermal Protection Systems)
| రకం (Type) | వేడిని నిర్వహించే పద్ధతి (Method of heat management) | ప్రధాన లక్షణం (Major characteristic) |
| అబ్లేటివ్ టీపీఎస్ (Ablative TPS) | కుళ్లిపోయి, ఉపరితల పదార్థాన్ని త్యాగం చేస్తుంది | అత్యంత నమ్మకమైనది; సాధారణంగా ఒకసారి మాత్రమే వాడేది (single-use) |
| రేడియేటివ్ టీపీఎస్ (Radiative TPS) | గ్రహించిన వేడిని విద్యుదయస్కాంత వికిరణంగా (electromagnetic radiation) విడుదల చేస్తుంది | ఉపరితలం దెబ్బతినకుండా ఉంటే తిరిగి ఉపయోగించగల (reusable) వాహనాలకు అనుకూలం |
| హీట్-సింక్ టీపీఎస్ (Heat-sink TPS) | పదార్థ ఉష్ణోగ్రతను పెంచడం ద్వారా వేడిని నిల్వ చేస్తుంది | సాధారణంగా అధిక ఉష్ణ సామర్థ్యం (high heat capacity) కలిగిన పదార్థాలను ఉపయోగిస్తుంది |
| ఇన్సులేటింగ్ టీపీఎస్ (Insulating TPS) | తక్కువ వాహకత (low-conductivity) ఉన్న పదార్థాల ద్వారా ఉష్ణ ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేస్తుంది | బయటి నుంచి వచ్చే వేడి నుంచి అంతర్గత నిర్మాణాన్ని రక్షిస్తుంది |
వివిధ ప్రాంతాల్లో వివిధ రకాలైన వేడి పరిస్థితులు (heating conditions) ఉంటాయి కాబట్టి, ఒక వ్యోమనౌక ఒకటి కంటే ఎక్కువ థర్మల్-ప్రొటెక్షన్ పద్ధతులను (thermal-protection methods) ఉపయోగించవచ్చు.
గగన్‌యాన్ అబ్లేటివ్ టీపీఎస్‌ను (Ablative TPS) ఎందుకు ఎంచుకుంది?
గగన్‌యాన్‌కు అబ్లేటివ్ సిస్టమ్ సరిపోతుంది, ఎందుకంటే:
- క్రూ మాడ్యూల్‌ను ప్రధానంగా వాతావరణంలోకి ఒకసారి మాత్రమే తిరిగి ప్రవేశించేలా (one atmospheric re-entry) రూపొందించారు.
- అబ్లేటివ్ పదార్థాలు అత్యంత వేడిని, హెచ్చుతగ్గుల ఉష్ణ భారాన్ని (fluctuating heat loads) తట్టుకోగలవు.
- బయటి వాతావరణ పరిస్థితులు ముందే అంచనా వేసినవాటికి భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, అవి రక్షణ కల్పిస్తాయి.
- దీని పనితీరు కోసం ఎలాంటి పంపులు లేదా కూలింగ్ యంత్రాలు అవసరం లేదు.
- అబ్లేటివ్ రీ-ఎంట్రీ పదార్థాల వాడకంలో ఇస్రో (ISRO) కు ఇప్పటికే అనుభవం ఉంది.
- మళ్లీ ఉపయోగించగల షీల్డ్‌ల (reusable shields) కోసం చేసే క్లిష్టమైన తనిఖీలు (inspection), ఆధునికీకరణ (refurbishment) దీనికి అవసరం లేదు.
దీని ప్రధాన ప్రతికూలత ఏమిటంటే, రక్షణ కల్పించే పదార్థం కరిగిపోతుంది. కాబట్టి షీల్డ్‌ను తిరిగి వాడటానికి బదులుగా కొత్త దానితో భర్తీ చేయాలి.
అబ్లేటివ్ ప్రొటెక్షన్‌లో ఉపయోగించే పదార్థాలు (Materials Used in Ablative Protection)
అబ్లేటివ్ పదార్థాల్లో సాధారణంగా వాడేవి:
- కార్బన్ ఫినోలిక్ (carbon phenolic)
- సిలికా ఫినోలిక్ (silica phenolic)
భారతదేశ స్పేస్ క్యాప్సూల్ రికవరీ ఎక్స్‌పెరిమెంట్ (Space Capsule Recovery Experiment) లో ముక్కు కవచం (nose-cap) భాగంలో కార్బన్-ఫినోలిక్ పదార్థాన్ని ఉపయోగించారు. అక్కడ అధిక ఉష్ణ ప్రవాహం (high heat flux) ఉంటుంది. వేడి చేసినప్పుడు ఫినోలిక్ రెసిన్ (phenolic resin) కుళ్లిపోతుంది. అయితే అందులోని కార్బన్ లేదా సిలికా నిర్మాణాలు, ఉష్ణాన్ని ఆపగలిగే చార్‌ను (insulating char) రూపొందించడంలో సహాయపడతాయి. అంచనా వేసిన స్థానిక ఉష్ణోగ్రత, ఉష్ణ ప్రవాహం, పీడనం ఆధారంగా పదార్థాన్ని, దాని మందాన్ని, వాటిని కలిపే పద్ధతిని (bonding method) ఎంచుకోవాలి.
గగన్‌యాన్ రీ-ఎంట్రీ, రికవరీ క్రమం (Gaganyaan’s Re-entry and Recovery Sequence)
సురక్షితంగా వెనక్కి తీసుకురావడానికి రూపొందించిన విస్తృత వ్యవస్థలో థర్మల్ షీల్డ్ ఒక భాగం మాత్రమే.
- డీ-ఆర్బిటింగ్ (De-orbiting)
ముందుగా ప్లాన్ చేసుకున్న మార్గంలో వాతావరణంలోకి ప్రవేశించడానికి, కక్ష్యను వీడేందుకు వ్యోమనౌక ఒక నియంత్రిత ప్రక్రియను (controlled manoeuvre) చేస్తుంది.
- వేరుపడటం (Separation)
వాతావరణం గుండా సురక్షితంగా తిరిగి రావడానికి కేవలం క్రూ మాడ్యూల్‌ను మాత్రమే రూపొందించారు కాబట్టి, అది సర్వీస్ మాడ్యూల్ (Service Module) నుంచి వేరుపడుతుంది.
- వాతావరణంలోకి ప్రవేశం (Atmospheric Entry)
మాడ్యూల్ చాలా ఎక్కువ వేగంతో దట్టమైన వాతావరణంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. దీని హీట్ షీల్డ్ అత్యధిక వేడి పుట్టే దిశలో ఉంటుంది.
- గాలి నిరోధంతో వేగం తగ్గడం (Aerodynamic Deceleration)
వాతావరణ రాపిడి (Atmospheric drag) మాడ్యూల్ వేగాన్ని తగ్గిస్తుంది. అత్యంత ఉష్ణోగ్రత ఉండే ఈ దశలో అబ్లేటివ్ షీల్డ్ మాడ్యూల్‌ను రక్షిస్తుంది.
- పారాచూట్‌లు విచ్చుకోవడం (Parachute Deployment)
వేగం, ఎత్తు తగినంతగా తగ్గిన తర్వాత పారాచూట్ వ్యవస్థ వరుసగా పనిచేస్తుంది. ఇందులో ఇవి ఉంటాయి:
- అపెక్స్-కవర్ సెపరేషన్ పారాచూట్‌లు (apex-cover separation parachutes)
- డ్రోగ్ పారాచూట్‌లు (drogue parachutes)
- పైలట్ పారాచూట్‌లు (pilot parachutes)
- ప్రధాన పారాచూట్‌లు (main parachutes)
గగన్‌యాన్ నాలుగు రకాలకు చెందిన పది పారాచూట్‌లను ఉపయోగిస్తుంది. ఇవి మాడ్యూల్ వేగాన్ని క్రమంగా తగ్గించి, సముద్రంలో సురక్షితంగా ల్యాండ్ అయ్యేలా (sea landing) చేస్తాయి.
- సముద్రంలో పడటం, అప్‌రైటింగ్ (Splashdown and Uprighting)
క్రూ మాడ్యూల్ సముద్రంలో ల్యాండ్ అవుతుంది. క్రూ మాడ్యూల్ అప్‌రైటింగ్ సిస్టమ్ (Crew Module Uprighting System), నీళ్లలో పడిన తర్వాత కూడా క్యాప్సూల్ (capsule) సరైన స్థానంలో ఉండేలా చూస్తుంది.
- రికవరీ (Recovery)
ముందుగా నిర్ణయించిన రికవరీ బృందాలు క్యాప్సూల్ ఉన్న ప్రదేశాన్ని గుర్తించి, సముద్రం లేదా గాలి మార్గం ద్వారా అక్కడికి చేరుకుని, వ్యోమగాములను సురక్షితంగా బయటకు తీసుకువస్తాయి.
భారతదేశం నిర్వహించిన ప్రధాన సాంకేతిక ప్రదర్శనలు (Major Indian Technology Demonstrations)
స్పేస్ క్యాప్సూల్ రికవరీ ఎక్స్‌పెరిమెంట్ (SRE-1), 2007
ఎస్ఆర్ఈ-1 (SRE-1) ద్వారా కింది సామర్థ్యాలను భారతదేశం ప్రదర్శించింది:
- కక్ష్య నుంచి వ్యోమనౌకను వెనక్కి తీసుకురావడం
- వాతావరణంలోకి తిరిగి ప్రవేశించడాన్ని (atmospheric re-entry) నిర్వహించడం
- థర్మల్-ప్రొటెక్షన్ (ఉష్ణ రక్షణ) పదార్థాలను ఉపయోగించడం
- నావిగేషన్, గైడెన్స్ (guidance) వ్యవస్థలను నిర్వహించడం
- పారాచూట్‌ల సహాయంతో కిందికి దించడం
- క్యాప్సూల్‌ను సముద్రం నుంచి రికవరీ చేయడం
LVM3-X/CARE మిషన్, 2014
క్రూ మాడ్యూల్ అట్మాస్ఫియరిక్ రీ-ఎంట్రీ ఎక్స్‌పెరిమెంట్ (Crew Module Atmospheric Re-entry Experiment – CARE) ద్వారా కిందివి ప్రదర్శించబడ్డాయి:
- పూర్తి స్థాయి క్రూ మాడ్యూల్ రీ-ఎంట్రీ
- వెడల్పాటి ఆకృతిలో ఉన్న (blunt-body) ఏరోడైనమిక్స్ రీ-ఎంట్రీ
- ఏరోథర్మల్ పనితీరు (aerothermal performance)
- థర్మల్-ప్రొటెక్షన్ టెక్నాలజీ
- అపెక్స్-కవర్ సెపరేషన్ (apex-cover separation)
- క్లస్టర్ పారాచూట్ డిప్లాయ్‌మెంట్ (clustered parachute deployment)
- రికవరీ ఆపరేషన్స్
గగన్‌యాన్ క్రూ మాడ్యూల్‌ను మెరుగుపరచడానికి ముఖ్యమైన డేటాను CARE అందించింది.
ప్యాడ్ అబార్ట్ టెస్ట్ (Pad Abort Test), 2018
లాంచ్ ప్యాడ్ వద్ద అత్యవసర పరిస్థితి ఏర్పడినప్పుడు క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ (Crew Escape System) క్రూ మాడ్యూల్‌ను వేగంగా ప్రయోగ వాహనం నుంచి దూరంగా తీసుకువెళ్లగలదని ఈ పరీక్ష ప్రదర్శించింది.
TV-D1 మిషన్ మొదటి టెస్ట్ వెహికల్ ప్రదర్శన (Test Vehicle demonstration) కిందివాటిని నిర్ధారించింది:
- గాలిలో ఉన్నప్పుడు క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ (in-flight Crew Escape System)
- మాడ్యూల్-వేరుపడే యంత్రాంగాలు (module-separation mechanisms)
- క్రూ మాడ్యూల్ లక్షణాలు
- పారాచూట్ ఆధారిత వేగ క్షీణత (deceleration)
- సముద్రంలో పడిన తర్వాత రికవరీ (recovery after splashdown)
ఇంటిగ్రేటెడ్ ఎయిర్ డ్రాప్ టెస్ట్‌లు (Integrated Air Drop Tests)
ఇంటిగ్రేటెడ్ ఎయిర్ డ్రాప్ టెస్ట్‌లు వాస్తవ పరిస్థితుల్లో (representative conditions) పారాచూట్ ఆధారిత డీసెలరేషన్ (వేగం తగ్గడం) ప్రక్రియను అంచనా వేశాయి. రెండవ పరీక్షలో పది పారాచూట్‌లు ప్లాన్ చేసిన క్రమంలో విజయవంతంగా తెరుచుకున్నాయి.
భారతదేశానికి ప్రాముఖ్యత (Significance for India)
మానవ-సహిత అంతరిక్ష యాత్ర సామర్థ్యం (Human-Spaceflight Capability)
రీ-ఎంట్రీ విజయవంతమైతే, భారతదేశం స్వతంత్రంగా వ్యోమగాములను అంతరిక్షంలోకి పంపి, కక్ష్యలో వారికి మద్దతు అందించి, సురక్షితంగా వెనక్కి తీసుకురాగలదని నిరూపితమవుతుంది.
సాంకేతిక స్వయం సమృద్ధి (Technological Self-reliance)
అధునాతన పదార్థాలు, హ్యూమన్-రేటెడ్ ప్రయోగ వ్యవస్థలు, ఏవియానిక్స్ (avionics), లైఫ్ సపోర్ట్, గైడెన్స్ (guidance), రికవరీ విభాగాల్లో దేశీయ సామర్థ్యాన్ని ఈ కార్యక్రమం ప్రోత్సహిస్తుంది.
విస్తృతమైన శాస్త్రీయ అనువర్తనాలు (Wider Scientific Applications)
వేడిని తట్టుకునే పదార్థాలపై చేసే పరిశోధనలు లాంచ్ వెహికల్స్, హైపర్‌సోనిక్ సిస్టమ్స్ (hypersonic systems), రక్షణ అనువర్తనాలు, ఏవియేషన్ (aviation), అధిక ఉష్ణోగ్రతలకు సంబంధించిన పరిశ్రమలకు మద్దతు ఇస్తాయి.
భవిష్యత్ మిషన్లకు పునాది (Foundation for Future Missions)
గగన్‌యాన్ అనుభవం భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్ (Bharatiya Antariksh Station – BAS), సుదీర్ఘ కాలం పాటు చేసే మానవ సహిత అంతరిక్ష యాత్రలు, భవిష్యత్ అన్వేషణలకు సంబంధించిన ప్రణాళికలకు దోహదం చేస్తుంది. ఐదు మాడ్యూళ్ల స్టేషన్‌గా BAS ను రూపొందిస్తున్నారు. మొదటి మాడ్యూల్, BAS-01 అభివృద్ధికి, ప్రయోగానికి ఇప్పటికే ఆమోదం లభించింది.
ప్రధాన సవాళ్లు (Major Challenges)
- మారుతున్న వాతావరణ పరిస్థితుల్లో (changing atmospheric conditions) వేడిని అంచనా వేయడం.
- టీపీఎస్ టైల్స్ (TPS tiles) లేదా ప్యానెల్స్ విడిపోకుండా, పగుళ్లు లేదా గ్యాప్‌లు లేకుండా నిరోధించడం.
- హీట్ షీల్డ్ అంతటా ఒకేరకమైన మెటీరియల్ క్వాలిటీని తీసుకురావడం.
- సరైన రీ-ఎంట్రీ యాంగిల్ (re-entry angle), మాడ్యూల్ ఓరియంటేషన్‌ను నిర్వహించడం.
- తలుపులు, కిటికీలు, సెన్సార్ల వద్ద రక్షణ కల్పించడం.
- అంతరిక్షంలో ఎక్కువ కాలం ఉన్న తర్వాత కూడా వ్యవస్థలు నమ్మకమైన పనితీరు కనబరిచేలా చూడటం.
- టీపీఎస్‌ను పారాచూట్‌లు, రికవరీ వ్యవస్థలతో సమగ్రపరచడం (Integrating).
- మానవ-రేటింగ్ (human-rating), మిషన్ విశ్వసనీయతకు (mission-reliability) సంబంధించిన అత్యున్నత ప్రమాణాలను అందుకోవడం.
ముందుచూపు (Way Forward)
- వాస్తవిక రీ-ఎంట్రీ పరిస్థితుల్లో (realistic re-entry conditions) వరుసగా మానవ-రహిత మిషన్లను (uncrewed missions) నిర్వహించాలి.
- సాధారణ పరిస్థితులతో పాటు, అనుకోని పరిస్థితుల్లోనూ (off-nominal situations) వ్యవస్థలను పరీక్షించాలి.
- వాస్తవ ఫ్లైట్ డేటాను (flight data) పొందేందుకు ఉష్ణోగ్రత, పీడనం, ఒత్తిడి (strain) సెన్సార్లను ఉపయోగించాలి.
- పూర్తయిన హీట్ షీల్డ్‌ను నాశనం చేయకుండా చేసే నాన్-డిస్ట్రక్టివ్ ఇన్‌స్పెక్షన్‌ను (non-destructive inspection) బలోపేతం చేయాలి.
- కేర్ (CARE), ఇతర మానవ-రహిత మిషన్ల నుంచి వచ్చిన డేటా సహాయంతో కంప్యూటేషనల్ మోడల్స్‌ను (computational models) మెరుగుపరచాలి.
- నావిగేషన్, ఏవియానిక్స్, పారాచూట్ వ్యవస్థల్లో ప్రత్యామ్నాయ భద్రతా వ్యవస్థలను (redundancy) నిర్వహించాలి.
- భారత నౌకాదళం (Indian Navy), ఇతర ఏజెన్సీలతో కలిసి పదే పదే రికవరీ ఎక్సర్‌సైజులు నిర్వహించాలి.
- భవిష్యత్ అంతరిక్ష నౌకల కోసం తిరిగి వాడగలిగే (reusable) థర్మల్-ప్రొటెక్షన్ సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయాలి.
ముగింపు (Conclusion)
గగన్‌యాన్ అబ్లేటివ్ థర్మల్ షీల్డ్ అనేది వాతావరణంలోకి తిరిగి ప్రవేశించేటప్పుడు వ్యోమనౌకను రక్షించే ప్రాథమిక రక్షణ కవచం. ఇది ఇన్సులేషన్ (insulation), రసాయన వియోగం (chemical decomposition), చార్‌గా మారడం (charring), అవుట్‌గ్యాసింగ్ (outgassing), నియంత్రిత ఉపరితల నష్టం ద్వారా క్రూ మాడ్యూల్‌ను రక్షిస్తుంది. అయితే, వ్యోమగాముల భద్రత అనేది మాడ్యూల్ ఆకారం, గైడెన్స్ సిస్టమ్ (guidance system), టీపీఎస్, పారాచూట్‌లు, అప్‌రైటింగ్ యంత్రాంగం (uprighting mechanism), రికవరీ నెట్‌వర్క్ ఉమ్మడి పనితీరుపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ సమీకృత వ్యవస్థల (integrated system) విజయవంతమైన ప్రదర్శన ద్వారా భారతదేశం రోబోటిక్ అంతరిక్ష అన్వేషణ నుంచి స్వతంత్ర మానవ సహిత అంతరిక్ష యాత్రల వైపు (independent human spaceflight) తన ప్రయాణంలో ఒక పెద్ద అడుగు వేస్తుంది.
యూపీఎస్సీ పాత ప్రశ్న (UPSC PYQ)
ప్రశ్న. భారతదేశ ఉపగ్రహ ప్రయోగ వాహనాలకు (satellite launch vehicles) సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- పిఎస్ఎల్వి (PSLVs) వాహనాలు భూమి వనరుల పర్యవేక్షణకు (Earth-resource monitoring) ఉపయోగపడే ఉపగ్రహాలను ప్రయోగిస్తాయి, అదే సమయంలో జిఎస్ఎల్వి (GSLVs) వాహనాలను ప్రధానంగా కమ్యూనికేషన్ ఉపగ్రహాలను ప్రయోగించడానికి రూపొందించారు.
- భూమిపై ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశం నుంచి చూసినప్పుడు, PSLV ద్వారా ప్రయోగించిన ఉపగ్రహాలు ఆకాశంలో ఒకే స్థానంలో శాశ్వతంగా స్థిరంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయి.
- GSLV Mk III అనేది నాలుగు-దశల ప్రయోగ వాహనం. ఇందులో మొదటి, మూడవ దశలు ఘన రాకెట్ మోటార్లను (solid rocket motors) ఉపయోగిస్తాయి, రెండవ, నాల్గవ దశలు ద్రవ రాకెట్ ఇంజిన్లను (liquid rocket engines) ఉపయోగిస్తాయి.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనది/సరైనవి?
(a) 1 మాత్రమే
(b) 2, 3
(c) 1, 2
(d) 3 మాత్రమే
సరైన సమాధానం: (a) 1 మాత్రమే
వివరణ
- వాక్యం 1 సరైనది: పోలార్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (PSLV) ను ప్రాథమికంగా ఎర్త్ అబ్జర్వేషన్, రిమోట్ సెన్సింగ్ ఉపగ్రహాలను పోలార్, సన్-సింక్రోనస్ కక్ష్యలలో ప్రవేశపెట్టడానికి ఉపయోగిస్తారు. బరువైన కమ్యూనికేషన్ ఉపగ్రహాలను జియోసింక్రోనస్ (geosynchronous) లేదా జియోస్టేషనరీ (geostationary) కక్ష్యల వైపు తీసుకువెళ్లడానికి జియోసింక్రోనస్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (GSLV) ను ప్రధానంగా రూపొందించారు.
- వాక్యం 2 తప్పు: ఉపగ్రహాన్ని జియోస్టేషనరీ కక్ష్యలో ప్రవేశపెట్టినప్పుడు మాత్రమే భూమిపై ఉన్న స్థానానికి అది ఒకేచోట స్థిరంగా (fixed) ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. PSLV సాధారణంగా ఉపగ్రహాలను పోలార్, సన్-సింక్రోనస్ లేదా ఇతర దిగువ-భూ కక్ష్యలలోకి (low-Earth orbits) ప్రయోగిస్తుంది. కాబట్టి అవి ఆకాశంలో ఒకే స్థానంలో స్థిరంగా ఉండవు.
- వాక్యం 3 తప్పు: ఇప్పుడు LVM3 గా పిలుస్తున్న GSLV Mk III అనేది మూడు-దశల ప్రయోగ వాహనం, నాలుగు-దశల వాహనం కాదు.
కేర్ ఎంసీక్యూ (CARE MCQ)
ప్రశ్న. గగన్‌యాన్ క్రూ మాడ్యూల్‌కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- దీని థర్మల్ ప్రొటెక్షన్ సిస్టమ్ (TPS) దాని పీడనం లేని (unpressurised) బయటి నిర్మాణంలో భాగంగా ఉంటుంది.
- వాతావరణంలోకి తిరిగి ప్రవేశించిన తర్వాత సముద్రంలో పడేంతవరకు క్రూ మాడ్యూల్‌తో పాటు సర్వీస్ మాడ్యూల్ కూడా కలిసి ప్రయాణిస్తుంది.
- దీని అబ్లేటివ్ షీల్డ్ రసాయన వియోగం (chemical decomposition), అవుట్‌గ్యాసింగ్ (outgassing) ద్వారా దీనికి రక్షణ కల్పిస్తుంది.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
(a) 1 మాత్రమే
(b) 1, 3 మాత్రమే
(c) 2, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
సమాధానం: (b) 1, 3 మాత్రమే
వివరణ
- వాక్యం 1 సరైనది: క్రూ మాడ్యూల్‌కు పీడనంతో కూడిన లోపలి నిర్మాణం ఉంటుంది. పీడనం లేని బయటి నిర్మాణంలో టీపీఎస్ (TPS) ఉంటుంది.
- వాక్యం 2 తప్పు: సర్వీస్ మాడ్యూల్ కక్ష్యలో ప్రొపల్షన్, విద్యుత్, ఇతర మద్దతును అందిస్తుంది. కానీ క్రూ మాడ్యూల్ వాతావరణంలోకి తిరిగి ప్రవేశించడానికి ముందే అది విడిపోతుంది (separates).
- వాక్యం 3 సరైనది: అబ్లేటివ్ పదార్థం వేడిని గ్రహిస్తుంది, కుళ్లిపోతుంది, చార్‌ను ఏర్పరుస్తుంది. దీనివల్ల వేడిని తగ్గించే వాయువులు వెలువడతాయి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
Q. కేవలం సాధారణ రాపిడి (friction) వల్లే రీ-ఎంట్రీ వేడి పుడుతుందా?
లేదు. వేగంగా వెళ్లే వ్యోమనౌక ముందున్న వాతావరణ వాయువులు అత్యంత వేగంగా కుదించుకుపోయి, వేడెక్కడం (rapid compression and heating) వల్లనే ప్రధానంగా వేడి జనిస్తుంది.
Q. అబ్లేషన్ (Ablation) అంటే ఏమిటి?
వేడిని తొలగించడానికి వియోగం (decomposition), చార్‌గా మారడం (charring), కోతకు గురికావడం (erosion), అవుట్‌గ్యాసింగ్ (outgassing) ద్వారా హీట్-షీల్డ్ పదార్థం ఉద్దేశపూర్వకంగా నాశనం కావడమే అబ్లేషన్.
Q. గగన్‌యాన్ హీట్ షీల్డ్‌ను మళ్లీ వాడవచ్చా (reusable)?
ప్రధానంగా దీన్ని ఒక్కసారి వాడటానికి మాత్రమే (single-use) రూపొందించారు. ఎందుకంటే వాతావరణంలోకి ప్రవేశించేటప్పుడు దానిలోని కొంత పదార్థం నాశనమవుతుంది.
Q. టీపీఎస్ (TPS), క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ (Crew Escape System) మధ్య తేడా ఏమిటి?
టీపీఎస్ రీ-ఎంట్రీ సమయంలో ఏర్పడే వేడి నుంచి మాడ్యూల్‌ను రక్షిస్తుంది. లాంచ్ ప్యాడ్ వద్ద లేదా పైకి వెళ్లేటప్పుడు ఏదైనా అత్యవసర పరిస్థితి (emergency) ఏర్పడితే, క్రూ ఎస్కేప్ సిస్టమ్ మాడ్యూల్‌ను వేగంగా రాకెట్ నుంచి లాగేస్తుంది.
Q. రీ-ఎంట్రీ సమయంలో పారాచూట్‌లను వెంటనే ఎందుకు తెరవరు?
కక్ష్యా వేగంతో (orbital speeds) ప్రయాణించేటప్పుడు పారాచూట్‌లను తెరిస్తే, ఏరోడైనమిక్ శక్తి (aerodynamic force) వాటిని నాశనం చేస్తుంది. కాబట్టి మాడ్యూల్ వేగాన్ని వాతావరణ రాపిడితో ముందుగా సురక్షిత స్థాయికి తగ్గించాలి. ఆ తర్వాతే పారాచూట్‌లను తెరవాలి.
Q. గగన్‌యాన్‌లో కేర్ (CARE) పాత్ర ఏమిటి?
CARE ద్వారా పూర్తి-స్థాయి క్రూ మాడ్యూల్ రీ-ఎంట్రీ, ఏరోథర్మల్ పనితీరు (aerothermal performance), థర్మల్ ప్రొటెక్షన్ (thermal protection), పారాచూట్ డిప్లాయ్‌మెంట్ (parachute deployment), రికవరీని ప్రదర్శించారు.
మూలం: ది హిందూ (The Hindu)
ఔచిత్యం: యూపీఎస్సీ (UPSC) జనరల్ స్టడీస్ పేపర్ III—భద్రతా సవాళ్లు, రక్షణ సాంకేతికత, స్వదేశీకరణ, సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీలో విజయాలు
- ప్రిలిమ్స్: ఆత్మనిర్భర్ భారత్ (Atmanirbhar Bharat), డిఫెన్స్ అక్విజిషన్ కౌన్సిల్ (Defence Acquisition Council), ఏఓఎన్ (AoN), డిఏపీ (DAP) 2020, డిపిఎం (DPM) 2025, పాజిటివ్ ఇండిజనైజేషన్ లిస్ట్స్ (సానుకూల స్వదేశీకరణ జాబితాలు), ఐడెక్స్ (iDEX), అదితీ (ADITI), టిడిఎఫ్ (TDF), సృజన్-దీప్ (SRIJAN-DEEP), డిఫెన్స్ ఇండస్ట్రియల్ కారిడార్లు (Defence Industrial Corridors), డిఫెన్స్ ఎగ్జిమ్ పోర్టల్ (Defence Exim Portal)
- మెయిన్స్: రక్షణ ఉత్పత్తుల స్వదేశీకరణ (Defence indigenisation), వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి (strategic autonomy), సైనిక ఆధునికీకరణ (military modernisation), రక్షణ ఎగుమతులు, పబ్లిక్-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం (public-private partnership), ఆవిష్కరణల వ్యవస్థ (innovation ecosystem), పటిష్టమైన సరఫరా గొలుసులు (resilient supply chains)
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
భారతదేశం తన 80వ స్వాతంత్య్ర దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంటున్న వేళ, దేశ రక్షణ రంగం బడ్జెట్ మద్దతు, స్వదేశీ ఉత్పత్తి, ఎగుమతులు, పరిశోధన, ప్రైవేట్ రంగ భాగస్వామ్యంలో గణనీయమైన వృద్ధిని సాధించింది. ఈ పరిణామాలు భారతదేశం దిగుమతులపై ఆధారపడే స్థాయి నుంచి, మరింత స్వయం సమృద్ధి, సాంకేతిక సామర్థ్యం ఉన్న రక్షణ వ్యవస్థ (technologically capable defence ecosystem) వైపు మారుతోందని చూపిస్తున్నాయి.
భారతదేశ రక్షణ రంగ రూపాంతరం (Transformation of India’s Defence Sector)
జాతీయ భద్రతను దేశీయ పారిశ్రామిక సామర్థ్యంతో అనుసంధానించే దిశగా భారతదేశ రక్షణ విధానం వేగంగా మారుతోంది. ఆత్మనిర్భర్ భారత్ (Atmanirbhar Bharat) కింద, ప్రభుత్వం కింది వాటిపై దృష్టి సారించింది:
- సాయుధ దళాలను (armed forces) ఆధునికీకరించడం
- స్వదేశీ డిజైన్, ఉత్పత్తిని ప్రోత్సహించడం
- ప్రైవేట్ రంగ భాగస్వామ్యాన్ని (private-sector participation) విస్తరించడం
- స్టార్టప్‌లు, ఎంఎస్‌ఎంఈలకు (MSMEs) మద్దతు ఇవ్వడం
- దిగుమతి చేసుకునే పరికరాలపై (imported equipment) ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం
- రక్షణ ఎగుమతులను (defence exports) ప్రోత్సహించడం
- కీలకమైన, వర్ధమాన సాంకేతికతలను (critical and emerging technologies) అభివృద్ధి చేయడం
పూర్తిగా ఆర్థికంగా వేరుపడటం (economic isolation) దీని ఉద్దేశం కాదు. వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన వ్యవస్థల్లో దేశీయ సామర్థ్యాన్ని (domestic capacity) సృష్టించడమే దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
రక్షణ పెట్టుబడులు, సైనిక ఆధునికీకరణ (Defence Investment and Military Modernisation)
రక్షణ బడ్జెట్‌లో వృద్ధి (Growth in Defence Budget)
భారతదేశ రక్షణ బడ్జెట్ 2013–14లో ఉన్న ₹2.53 లక్షల కోట్ల నుంచి 2026–27 నాటికి ₹7.85 లక్షల కోట్లకు పెరిగింది. ఇది సుమారు 3.1 రెట్ల వృద్ధిని సూచిస్తుంది.
మూలధన వ్యయంలో వృద్ధి (Growth in Capital Expenditure)
మూలధన వ్యయం (Capital expenditure) 2014–15లో ఉన్న ₹94,587.95 కోట్ల నుంచి 2026–27 నాటికి ₹2.19 లక్షల కోట్లకు పెరిగింది. ఇది సుమారు 2.3 రెట్ల వృద్ధిని నమోదు చేసింది.
మూలధన వ్యయం కింది వాటి కొనుగోలుకు, అభివృద్ధికి మద్దతు ఇస్తుంది:
- విమానాలు, హెలికాప్టర్లు
- క్షిపణులు (missiles), వాయు రక్షణ వ్యవస్థలు (air-defence systems)
- యుద్ధ నౌకలు (warships), జలాంతర్గాములు (submarines)
- కమ్యూనికేషన్, నిఘా పరికరాలు (surveillance equipment)
- ఫిరంగి దళాలు (artillery), సాయుధ వాహనాలు (armoured platforms)
- మద్దతు ఇచ్చే సైనిక మౌలిక సదుపాయాలు (supporting military infrastructure)
రక్షణ ఉత్పత్తి, ఎగుమతులు (Defence Production and Exports)
రికార్డు స్థాయిలో స్వదేశీ ఉత్పత్తి (Record Indigenous Production)
భారతదేశ రక్షణ ఉత్పత్తి 2025–26లో రికార్డు స్థాయిలో ₹1.78 లక్షల కోట్లకు చేరుకుంది.
| ఉత్పత్తి విభాగం (Producing segment) | మొత్తం ఉత్పత్తిలో వాటా |
| ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు (Public-sector entities) | 76% |
| ప్రైవేట్ రంగ కంపెనీలు (Private-sector companies) | 24% |
ప్రభుత్వ రంగం ప్రధాన ఉత్పత్తిదారుగా కొనసాగుతుండగా, విడిభాగాలు (components), ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు, ఆవిష్కరణలు, ఎగుమతుల్లో ప్రైవేట్ కంపెనీలు పెద్ద పాత్రను పోషిస్తున్నాయి.
రక్షణ ఎగుమతుల విస్తరణ (Expansion of Defence Exports)
రక్షణ ఎగుమతులు 2013–14లో ఉన్న ₹686 కోట్ల నుంచి 2025–26 నాటికి ₹38,424 కోట్లకు పెరిగాయి. ఇది 12 ఏళ్లలో దాదాపు 56 రెట్ల వృద్ధిని సూచిస్తుంది.
భారతీయ రక్షణ ఉత్పత్తులు ఇప్పుడు 80 కి పైగా దేశాలకు చేరుతున్నాయి.
| ఎగుమతి విభాగం (Exporting segment) | 2025–26లో ఎగుమతులు | వాటా |
|---|---|---|
| డిఫెన్స్ పబ్లిక్ సెక్టార్ అండర్‌టేకింగ్స్ (DPSUs) | ₹21,071 కోట్లు | 54.84% |
| ప్రైవేట్ రంగం (Private sector) | ₹17,353 కోట్లు | 45.16% |
2029 నాటికి జాతీయ లక్ష్యాలు (National Targets for 2029)
ప్రభుత్వం కింది వాటిని సాధించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది:
- ఏటా ₹3 లక్షల కోట్ల రక్షణ ఉత్పత్తి
- ఏటా ₹50,000 కోట్ల రక్షణ ఎగుమతులు
పరిశోధన, ఆవిష్కరణలు, పరీక్షా సదుపాయాలు (Research, Innovation and Testing Infrastructure)
రక్షణ పరిశోధన, అభివృద్ధి (Defence Research and Development)
రక్షణ ఆర్‌ అండ్ డీ (Defence R&D) కేటాయింపులు 2014–15లో ఉన్న ₹13,716.14 కోట్ల నుంచి 2026–27 నాటికి ₹29,100.25 కోట్లకు పెరిగాయి. ఇది 112% కంటే ఎక్కువ పెరుగుదల.
2022–23 నుంచి, రక్షణ ఆర్‌ అండ్ డీ (R&D) బడ్జెట్‌లో 25% భాగాన్ని కింది వాటికి అందుబాటులో ఉంచారు:
- ప్రైవేట్ పరిశ్రమ
- స్టార్టప్‌లు
- ఎంఎస్‌ఎంఈలు (MSMEs)
- విద్యా సంస్థలు (academic institutions)
ప్రభుత్వ ప్రయోగశాలలను దాటి, దేశ రక్షణ-సాంకేతిక స్థావరాన్ని (defence-technology base) విస్తరించాలని ఇది భావిస్తోంది.
డిఫెన్స్ టెస్టింగ్ పోర్టల్ (Defence Testing Portal)
24 డీఆర్‌డీఓ (DRDO) ల్యాబొరేటరీల్లోని పరీక్షా సదుపాయాలను ‘డిఫెన్స్ టెస్టింగ్ పోర్టల్’ ద్వారా అందుబాటులోకి తెచ్చారు.
దేశీయ తయారీదారులు, స్టార్టప్‌లు ఈ పోర్టల్ ద్వారా కింది పనులు చేయవచ్చు:
- ప్రత్యేకమైన పరీక్షా సదుపాయాలను (specialised testing facilities) గుర్తించడం
- చెల్లింపు ద్వారా పరీక్షలు చేసుకునే అనుమతి (paid access) కోరడం
- ఉత్పత్తులు, విడిభాగాలను (components) ధ్రువీకరించుకోవడం
- ఖరీదైన పరీక్షా మౌలిక సదుపాయాలను సొంతంగా ఏర్పాటు చేసుకునే అవసరాన్ని తగ్గించుకోవడం
రక్షణ కొనుగోళ్ల సంస్కరణలు (Defence Acquisition Reforms)
డిఫెన్స్ అక్విజిషన్ కౌన్సిల్ (Defence Acquisition Council – DAC)
- డిఫెన్స్ అక్విజిషన్ కౌన్సిల్ (DAC) అనేది రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖకు (Ministry of Defence) సంబంధించిన ప్రధాన మూలధన-సేకరణ (capital-acquisition) నిర్ణయాలు తీసుకునే అత్యున్నత సంస్థ.
- ఇది యాక్సెప్టెన్స్ ఆఫ్ నెసెసిటీ (Acceptance of Necessity – AoN) ని మంజూరు చేస్తుంది. ఇది సాయుధ దళాల అవసరాన్ని అధికారికంగా గుర్తిస్తుంది. కొనుగోలు ప్రక్రియను ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి అనుమతిస్తుంది.
- భారతీయ పరిశ్రమ ద్వారా తయారు చేయబడేలా డీఆర్‌డీఓ (DRDO) రూపొందించిన ₹6 లక్షల కోట్లకు పైగా విలువైన వ్యవస్థలకు డీఏసీ (DAC) ఏఓఎన్ (AoN) మంజూరు చేసింది.
ఆమోదించబడిన ప్రధాన స్వదేశీ కొనుగోళ్లలో ఇవి ఉన్నాయి:
- 97 తేజాస్ (Tejas) Mk-1A యుద్ధ విమానాలు: సుమారు ₹62,000 కోట్లు
- 156 ఎల్‌సీహెచ్ ప్రచండ (LCH Prachand) హెలికాప్టర్లు: సుమారు ₹62,700 కోట్లు
కొనుగోలు ముసాయిదా పరిణామం (Evolution of the Procurement Framework)
డిఫెన్స్ ప్రొక్యూర్‌మెంట్ ప్రొసీజర్ (Defence Procurement Procedure – DPP) 2016
డీపీపీ (DPP) 2016:
- రక్షణ కొనుగోళ్లను (defence procurement) క్రమబద్ధీకరించింది.
- ‘మేక్ ఇన్ ఇండియా’ను ప్రోత్సహించింది.
- తదుపరి స్వదేశీకరణ సంస్కరణలకు (indigenisation reforms) పునాది వేసింది.
డిఫెన్స్ అక్విజిషన్ ప్రొసీజర్ (Defence Acquisition Procedure – DAP) 2020
డీఏపీ (DAP) 2020:
- దేశీయ కొనుగోళ్లకు ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.
- భారతీయ డిజైన్, అభివృద్ధిని ప్రోత్సహిస్తుంది.
- దేశీయ కంపెనీలకు అవకాశాలను పెంచుతుంది.
- రక్షణ పరికరాల్లో అధిక స్వదేశీ కంటెంట్‌కు (indigenous content) మద్దతు ఇస్తుంది.
డిఫెన్స్ ప్రొక్యూర్‌మెంట్ మాన్యువల్ (Defence Procurement Manual – DPM) 2025
సాయుధ దళాల (armed forces) కార్యకలాపాలు, నిర్వహణ కోసం అవసరమయ్యే రెవెన్యూ కొనుగోళ్లను (revenue procurement) డీపీఎం (DPM) 2025 నియంత్రిస్తుంది. ఇది సుమారు ₹1 లక్ష కోట్ల కొనుగోళ్లను కింది విధాలుగా క్రమబద్ధీకరించింది:
- ఆమోదాలను వేగవంతం చేయడం ద్వారా
- స్వదేశీ ప్రాజెక్టులకు జరిమానాలను సడలించడం ద్వారా
- దీర్ఘకాలిక ఆర్డర్లపై మరింత హామీ కల్పించడం ద్వారా
ముసాయిదా డిఫెన్స్ అక్విజిషన్ ప్రొసీజర్ (Draft Defence Acquisition Procedure) 2026
ఈ ముసాయిదా డీఏపీ (DAP) 2026 కింది వాటిని ప్రతిపాదించింది:
- సరళమైన కొనుగోలు వర్గాలు (simpler acquisition categories)
- స్వదేశీ డిజైన్, అభివృద్ధికి బలమైన మద్దతు
- 60% వరకు స్వదేశీ కంటెంట్ (indigenous-content) అవసరాలు
ఆవిష్కరణలకు మద్దతు ఇచ్చే పథకాలు (Innovation-Support Schemes)
ఇన్నోవేషన్స్ ఫర్ డిఫెన్స్ ఎక్సలెన్స్ (Innovations for Defence Excellence – iDEX)
ఐడెక్స్ (iDEX) సాయుధ దళాలను స్టార్టప్‌లు, ఎంఎస్‌ఎంఈలు (MSMEs), స్వతంత్ర ఆవిష్కర్తలతో (independent innovators) అనుసంధానిస్తుంది.
- ఆమోదించిన వ్యయం: ₹498.78 కోట్లు
- పాల్గొంటున్న స్టార్టప్‌లు, MSMEలు, ఆవిష్కర్తలు: 676
- మార్చి 2026 నాటికి డిజైన్, డెవలప్‌మెంట్ కాంట్రాక్టులు: 551
మిలిటరీకి ఎదురయ్యే సమస్యల నుంచి నమూనా (prototype) అభివృద్ధి, ఆ తర్వాత కొనుగోలు దిశగా వినూత్న పరిష్కారాలకు (innovative solutions) ఇది మార్గం సుగమం చేస్తుంది.
అదితీ (ADITI) పథకం
ఏసింగ్ డెవలప్‌మెంట్ ఆఫ్ ఇన్నోవేటివ్ టెక్నాలజీస్ విత్ ఐడెక్స్ (ADITI) పథకం వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన, అధునాతన రక్షణ సాంకేతికతల అభివృద్ధికి మద్దతు ఇస్తుంది.
- వ్యయం: ₹750 కోట్లు
- అమలు వ్యవధి: 2023–24 నుంచి 2025–26
- అమలు చేసే సంస్థ: డిఫెన్స్ ఇన్నోవేషన్ ఆర్గనైజేషన్ (Defence Innovation Organisation)
టెక్నాలజీ డెవలప్‌మెంట్ ఫండ్ (Technology Development Fund – TDF)
క్లిష్టమైన రక్షణ సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయడంలో భారతీయ పరిశ్రమలకు TDF మద్దతు ఇస్తుంది.
- గరిష్ఠ గ్రాంట్: ₹50 కోట్లు
- జూన్ 2026 నాటికి అమలులో ఉన్న ప్రాజెక్టులు: 80
- ప్రాజెక్టుల విలువ: ₹334 కోట్లు
- డీప్, వర్ధమాన సాంకేతికతల (emerging technologies) కోసం అదనపు నిధి: ₹500 కోట్లు
సాంకేతికత బదిలీ, పరిశ్రమల భాగస్వామ్యం (Technology Transfer and Industry Participation)
డీఆర్‌డీఓ (DRDO) తన ‘డెవలప్‌మెంట్-కమ్-ప్రొడక్షన్ పార్టనర్’ (Development-cum-Production Partner) ఫ్రేమ్‌వర్క్ ద్వారా ప్రభుత్వ పరిశోధనలను వాణిజ్య తయారీతో (commercial manufacturing) అనుసంధానిస్తోంది. మార్చి 2026 నాటికి సాధించిన పురోగతి:
- 134 భాగస్వామ్య కంపెనీలకు సాంకేతికత బదిలీ (technologies transferred)
- 2,180 సాంకేతికత-బదిలీ ఒప్పందాలపై సంతకాలు
- పరిశ్రమల ఉపయోగం కోసం 2,780 కి పైగా మేధో సంపత్తి హక్కులను (intellectual property rights) అందుబాటులోకి తెచ్చింది.
ప్రతి సాంకేతికతను మొదటి నుంచి సొంతంగా అభివృద్ధి చేయాల్సిన అవసరం లేకుండా, పరీక్షించిన రక్షణ వ్యవస్థలను తయారు చేయడానికి ఈ సాంకేతికత బదిలీ (Technology transfer) కంపెనీలకు వీలు కల్పిస్తుంది.
స్వదేశీకరణ, దేశీయ తయారీ (Indigenisation and Domestic Manufacturing)
సానుకూల స్వదేశీకరణ జాబితాలు (Positive Indigenisation Lists)
నిర్ణీత కాలపరిమితుల్లోగా దేశీయ వనరుల నుంచే కొనుగోలు చేయాల్సిన రక్షణ పరికరాలను ఈ జాబితాలు నిర్దేశిస్తాయి. మే 2026 నాటికి:
- 10 జాబితాలను నోటిఫై చేశారు.
- మిలిటరీ వ్యవహారాల శాఖ (Department of Military Affairs) ఐదింటిని జారీ చేసింది.
- డిఫెన్స్ ప్రొడక్షన్ విభాగం (Department of Defence Production) ఐదింటిని జారీ చేసింది.
- ఈ జాబితాల్లో 5,521 వస్తువులు ఉన్నాయి.
ఈ జాబితాలోని వస్తువుల దిగుమతులను క్రమంగా పరిమితం చేస్తూనే, భారతీయ తయారీదారులకు ఇవి స్థిరమైన డిమాండ్‌ను సృష్టిస్తాయి.
సృజన్-దీప్ (SRIJAN-DEEP) ప్లాట్‌ఫారమ్
‘సృజన్ డిఫెన్స్ ఎక్విప్‌మెంట్ ఎంపవర్‌మెంట్ ప్లాట్‌ఫారమ్ (DEEP)’ అనేది స్వదేశీ రక్షణ కొనుగోళ్లకు మద్దతు ఇచ్చే డిజిటల్ రిపోజిటరీ (digital repository). మే 2026 నాటికి ఇందులో ఇవి ఉన్నాయి:
- 41,000 కు పైగా విక్రేతలు (vendors)
- సుమారు 2.7 లక్షల ఉత్పత్తులు
దేశీయ సరఫరాదారులతో రక్షణ అవసరాలను అనుసంధానించడంలో, స్థానిక సరఫరా గొలుసులను (supply chains) బలోపేతం చేయడంలో ఇది సహాయపడుతుంది.
రక్షణ పారిశ్రామిక కారిడార్లు (Defence Industrial Corridors)
ఉత్తర ప్రదేశ్ డిఫెన్స్ ఇండస్ట్రియల్ కారిడార్
ఏప్రిల్ 2026 నాటికి నమోదైనవి:
- పెట్టుబడి హామీలు: ₹42,057 కోట్లు
- వాస్తవ రూపం దాల్చిన పెట్టుబడులు (grounded investments): ₹4,409 కోట్లు
లక్నోలోని బ్రహ్మోస్ (BrahMos) ఇంటిగ్రేషన్ అండ్ టెస్టింగ్ సదుపాయంలో క్షిపణి తయారీ కూడా ప్రారంభమైంది.
తమిళనాడు డిఫెన్స్ ఇండస్ట్రియల్ కారిడార్
ఇది ఆకర్షించినవి:
- ప్రతిపాదిత పెట్టుబడి: ₹32,699 కోట్లు
- సాధించిన పెట్టుబడి (realised investment): ₹6,446 కోట్లు
ఈ రెండు కారిడార్లు తయారీ క్లస్టర్లు, ఉమ్మడి మౌలిక సదుపాయాలు, నైపుణ్యం కలిగిన ఉపాధిని సృష్టించడం, భారీ సంస్థలు, MSMEలు, పరిశోధనా సంస్థల మధ్య బలమైన అనుసంధానాన్ని ఏర్పరచడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.
వ్యాపార నిర్వహణ సులభతరం (Ease of Doing Business), రక్షణ వాణిజ్యం
పారిశ్రామిక లైసెన్సింగ్ (Industrial Licensing)
పారిశ్రామిక లైసెన్సుల చెల్లుబాటు గడువును పొడిగించారు:
- ఏడేళ్లు ఉండి, మూడేళ్లు పొడిగించుకునే అవకాశం ఉన్న దానిని
- 15 ఏళ్లకు పెంచి, మరో మూడేళ్లు పొడిగించుకునే అవకాశం ఇచ్చారు. అంటే గరిష్ఠంగా 18 ఏళ్ల వరకు లభిస్తుంది.
ఆయుధ చట్టం (Arms Act) కింద లైసెన్సులు ఇప్పుడు జీవితకాల చెల్లుబాటును (lifetime validity) పొందవచ్చు.
డిఫెన్స్ ఎగ్జిమ్ (Exim) పోర్టల్
పునరుద్ధరించిన డిఫెన్స్ ఎగ్జిమ్ పోర్టల్ కిందివాటిని అందిస్తుంది:
- ఎండ్-టు-ఎండ్ డిజిటల్ ప్రాసెసింగ్ (end-to-end digital processing)
- ఆటోమేటెడ్ కంపెనీ వెరిఫికేషన్
- సులభమైన రిజిస్ట్రేషన్
- రియల్-టైమ్ అప్లికేషన్ ట్రాకింగ్ (real-time application tracking)
- సురక్షితమైన పేమెంట్ ఇంటిగ్రేషన్
రక్షణ ఎగుమతులు, దిగుమతులను మరింత పారదర్శకంగా, సమర్థవంతంగా చేయడం దీని ఉద్దేశం.
విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడులు (Foreign Direct Investment – FDI)
రక్షణ రంగంలో ఎఫ్‌డీఐ (FDI) పరిమితి:
- ఆటోమేటిక్ రూట్ ద్వారా 74% వరకు
- ప్రభుత్వ రూట్ ద్వారా 100% వరకు
మార్చి 2026 నాటికి, ఈ రంగం ₹6,670.59 కోట్ల ఎఫ్‌డీఐ (FDI) లను ఆకర్షించింది. మూలధనం, ప్రత్యేక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, తయారీ సామర్థ్యం, ప్రపంచ సరఫరా గొలుసులతో (global supply chains) అనుసంధానాన్ని తీసుకురావడానికి ఎఫ్‌డీఐ పరిమితులను పెంచారు. అయితే, వ్యూహాత్మకంగా సున్నితమైన పెట్టుబడులను ప్రభుత్వం ఇంకా నిశితంగా పరిశీలిస్తుంది.
2025–26లో ఆపరేషనల్ స్వయం సమృద్ధి (Operational Self-Reliance in 2025–26)
మందుగుండు సామగ్రి స్వదేశీకరణ (Ammunition Indigenisation)
భారత సైన్యం (Indian Army) తన వద్ద ఉన్న 175 రకాల మందుగుండు సామగ్రిలో 159 రకాలను స్వదేశీకరణ చేయడం ద్వారా దాదాపు 91% స్వయం సమృద్ధిని (self-sufficiency) సాధించింది. ఇది కింది వాటి ద్వారా ఆపరేషనల్ సంసిద్ధతను (operational preparedness) మెరుగుపరుస్తుంది:
- బయటి దేశాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం.
- వేగంగా మందుగుండును భర్తీ చేయడం.
- అంతర్జాతీయ అంతరాయాల ముప్పును (international disruptions) తగ్గించడం.
- దేశీయ ఉత్పత్తి సామర్థ్యానికి మద్దతు ఇవ్వడం.
క్షిపణులు, వర్ధమాన సాంకేతికతలు (Missiles and Emerging Technologies)
వ్యూహాత్మక, కచ్చితమైన దాడులు చేసే వ్యవస్థలు (Strategic and Precision-strike Systems)
భారతదేశం కిందివాటిని విజయవంతంగా పరీక్షించింది:
- అగ్ని-4 (Agni-4) ఇంటర్మీడియట్-రేంజ్ బాలిస్టిక్ క్షిపణి
- అగ్ని-5 (Agni-5) లాంగ్-రేంజ్ ఉపరితలం నుంచి ఉపరితలానికి ప్రయోగించే బాలిస్టిక్ క్షిపణి
- తారా (TARA) గ్లైడ్ ఆయుధం
- రుద్రమ్-II (RudraM-II) గాలి నుంచి ఉపరితలానికి ప్రయోగించే క్షిపణి
ఈ పరీక్షలు సుదూర లక్ష్యాలను ఛేదించడంలో (long-range deterrence), భూ ఉపరితల లక్ష్యాలపై కచ్చితమైన దాడులు చేయడంలో (precision strikes) దేశీయ సామర్థ్యాలను నిరూపించాయి.
వాయు రక్షణ వ్యవస్థలు (Air-defence Systems)
డీఆర్‌డీఓ (DRDO) అభివృద్ధి చేసినవి:
- కుశ (Kusha) లాంగ్-రేంజ్ ఎయిర్ డిఫెన్స్ క్షిపణి
- వెరీ షార్ట్-రేంజ్ ఎయిర్ డిఫెన్స్ సిస్టమ్ (VSHORADS)
- క్షిపణి ఇంటర్‌సెప్టర్లు, షార్ట్-రేంజ్ ఆయుధాలు, లేజర్ సాంకేతికతలను కలిపిన ఒక సమగ్ర వాయు రక్షణ వ్యవస్థ.
లేయర్డ్ ఎయిర్-డిఫెన్స్ నెట్‌వర్క్ (అంచెలంచెల వాయు రక్షణ వ్యవస్థ) వివిధ దూరాలు, ఎత్తులలో ముప్పులను అడ్డుకోవడానికి వివిధ వ్యవస్థలను ఉపయోగిస్తుంది.
హైపర్‌సోనిక్ టెక్నాలజీ (Hypersonic Technology)
చురుకుగా చల్లబరిచే (actively cooled) స్క్రామ్‌జెట్ కంబస్టర్‌ను (scramjet combustor) డీఆర్‌డీఓ 12 నిమిషాల పాటు నేలపై విజయవంతంగా పరీక్షించింది. ఒక స్క్రామ్‌జెట్ ఇంజిన్:
- ఆక్సిడైజర్‌ను మోసుకెళ్లడానికి బదులుగా వాతావరణంలోని ఆక్సిజన్‌ను ఉపయోగిస్తుంది.
- దహన పేటిక (combustion chamber) గుండా సూపర్‌సోనిక్ గాలి ప్రవాహాన్ని నిర్వహిస్తుంది.
- హైపర్‌సోనిక్ వేగంతో నిరంతర విమాన ప్రయాణానికి మద్దతు ఇస్తుంది.
యాక్టివ్ కూలింగ్ విధానం, అత్యంత వేగంగా పనిచేస్తున్నప్పుడు ఉత్పన్నమయ్యే విపరీతమైన వేడి నుంచి కంబస్టర్‌ను రక్షిస్తుంది.
సముద్ర రక్షణ, దాడి సామర్థ్యాలు (Maritime Defence and Strike Capabilities)
స్వదేశీ నావికా వేదికలు (Indigenous Naval Platforms)
భారత నౌకాదళం కిందివాటితో సహా 12 యుద్ధ నౌకలు, జలాంతర్గాములను జలప్రవేశం చేయించింది:
- ఐఎన్‌ఎస్ సూరత్ (INS Surat)
- ఐఎన్‌ఎస్ నీలగిరి (INS Nilgiri)
- ఐఎన్‌ఎస్ వాగ్‌షీర్ (INS Vaghsheer)
75% పైగా స్వదేశీ కంటెంట్‌తో కూడిన స్టెల్త్ ఫ్రిగేట్ (stealth frigate) ఐఎన్‌ఎస్ మహేంద్రగిరి (INS Mahendragiri) కూడా సేవల్లోకి ప్రవేశించింది. ఇతర పరిణామాలు:
- 11 నెక్స్ట్ జనరేషన్ ఆఫ్‌షోర్ పెట్రోల్ వెస్సెల్స్‌లో మొదటిదైన శాచీ (SHACHI) ప్రయోగం
- ఐఎన్‌ఎస్ దూనగిరి (INS Dunagiri) కమిషనింగ్
- ఐఎన్‌ఎస్ సంశోధక్ (INS Sanshodhak) కమిషనింగ్
- ఐఎన్‌ఎస్ అగ్రే (INS Agray) కమిషనింగ్
స్వదేశీ సంధాయక్-క్లాస్ (Sandhayak-class) సర్వే నౌకల పూర్తి, హైడ్రోగ్రాఫిక్ సర్వేయింగ్, సముద్ర-స్థల అవగాహన (maritime-domain awareness), నావికా కార్యకలాపాలకు మద్దతును మెరుగుపరుస్తుంది.
నావికా, బాలిస్టిక్ క్షిపణి సామర్థ్యాలు
డీఆర్‌డీఓ (DRDO) కిందివాటిని విజయవంతంగా పరీక్షించింది:
- నావల్ యాంటీ-షిప్ క్షిపణి-మీడియం రేంజ్ (Naval Anti-Ship Missile–Medium Range)
- బహుళ-అంచెల బాలిస్టిక్ క్షిపణి రక్షణ (multi-layered Ballistic Missile Defence) సామర్థ్యం.
ఈ వ్యవస్థలు వైమానిక, బాలిస్టిక్, సముద్ర ముప్పులను (maritime threats) ఎదుర్కొనే భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేస్తాయి.
రక్షణ రంగంలో స్వయం సమృద్ధి ప్రాముఖ్యత (Significance of Defence Self-Reliance)
- వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి (Strategic Autonomy)
యుద్ధాలు, ఆంక్షలు, ప్రపంచ సరఫరా గొలుసు అంతరాయాల సమయంలో దేశీయ ఉత్పత్తి విదేశీ సరఫరాదారులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.
- ఆపరేషనల్ సంసిద్ధత (Operational Preparedness)
స్థానిక తయారీ వేగవంతమైన నిర్వహణ, మరమ్మతులు, మందుగుండు భర్తీ, సాంకేతిక నవీకరణలకు అనుమతిస్తుంది.
- ఆర్థిక అభివృద్ధి (Economic Development)
రక్షణ ఉత్పత్తి నైపుణ్యంతో కూడిన ఉపాధిని సృష్టిస్తుంది. మెటలర్జీ, ఎలక్ట్రానిక్స్, ఏరోస్పేస్, ఆర్టిఫిషియల్ ఇంటెలిజెన్స్, అధునాతన పదార్థాలకు డిమాండ్‌ను సృష్టిస్తుంది.
- ఎగుమతి పోటీతత్వం (Export Competitiveness)
పెరుగుతున్న ఎగుమతులు భారతదేశాన్ని నమ్మకమైన రక్షణ భాగస్వామిగా నిలబెడతాయి, దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక సంబంధాలకు మద్దతు ఇస్తాయి.
- ఆవిష్కరణల వ్యవస్థ (Innovation Ecosystem)
ఐడెక్స్ (iDEX), అదితీ (ADITI), TDF వంటి పథకాలు సాయుధ దళాలను స్టార్టప్‌లు, విద్యా సంస్థలు, MSMEలు, ప్రైవేట్ కంపెనీలతో అనుసంధానిస్తాయి.
- పటిష్టమైన సరఫరా గొలుసులు (Resilient Supply Chains)
స్వదేశీకరణ జాబితాలు, సాంకేతికత బదిలీలు, రక్షణ కారిడార్లు దేశీయంగా విడిభాగాల తయారీదారుల నెట్‌వర్క్‌లను సృష్టించడానికి సహాయపడతాయి.
ముగింపు (Conclusion)
భారతదేశ రక్షణ రంగ పరివర్తన అనేది దిగుమతులపై ఆధారపడిన కొనుగోళ్ల నుంచి స్వదేశీ డిజైన్, అభివృద్ధి, తయారీ వైపు మళ్లుతున్న మార్పును సూచిస్తుంది. అధిక పెట్టుబడులు, కొనుగోలు సంస్కరణలు, ఆవిష్కరణ పథకాలు, స్వదేశీకరణ జాబితాలు, పారిశ్రామిక కారిడార్లు దేశీయ సామర్థ్యాన్ని విస్తరించాయి. పరిశోధనలను సకాలంలో కొనుగోళ్లుగా మార్చడం, క్లిష్టమైన సాంకేతికతలపై పట్టు సాధించడం, స్థిరమైన నాణ్యతను నిర్ధారించడంపై ఈ స్థిరమైన పురోగతి ఆధారపడి ఉంటుంది. పోటీతత్వం, సాంకేతిక నైపుణ్యంతో కూడిన రక్షణ-పారిశ్రామిక స్థావరం 2047 నాటికి భారతదేశ సైనిక సంసిద్ధతను, వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిని, నమ్మదగిన భద్రతా భాగస్వామిగా దాని పాత్రను బలోపేతం చేస్తుంది.
యూపీఎస్సీ పాత ప్రశ్న (UPSC PYQ)
ప్రశ్న. డిఫెన్స్ అక్విజిషన్ కౌన్సిల్ (DAC) కు ఎవరు నేతృత్వం వహిస్తారు?
(a) రక్షణ మంత్రి
(b) రక్షణ కార్యదర్శి
(c) చీఫ్ ఆఫ్ ది ఇంటిగ్రేటెడ్ డిఫెన్స్ స్టాఫ్
(d) డైరెక్టర్ జనరల్ (అక్విజిషన్)
సరైన సమాధానం: (a) రక్షణ మంత్రి
వివరణ: ప్రధాన మూలధన కొనుగోళ్ల (capital acquisitions) కోసం రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖలో నిర్ణయాలు తీసుకునే అత్యున్నత సంస్థ డిఫెన్స్ అక్విజిషన్ కౌన్సిల్ (DAC). కేంద్ర రక్షణ మంత్రి (రక్షా మంత్రి) దీనికి అధ్యక్షత వహిస్తారు. దీని ప్రధాన విధులు:
- మూలధన-కొనుగోలు ప్రతిపాదనలకు యాక్సెప్టెన్స్ ఆఫ్ నెసెసిటీ (AoN) మంజూరు చేయడం.
- ప్రధాన రక్షణ కొనుగోలు నిర్ణయాలను ఆమోదించడం.
- సకాలంలో పరికరాల కొనుగోలును ప్రోత్సహించడం.
- సాయుధ దళాల ఆధునికీకరణ, ఆపరేషనల్ సంసిద్ధతకు మద్దతు ఇవ్వడం.
కేర్ ఎంసీక్యూ (CARE MCQ)
ప్రశ్న. భారతదేశ రక్షణ కొనుగోలు ముసాయిదాకు సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ప్రధాన మూలధన కొనుగోళ్ల కోసం డిఫెన్స్ అక్విజిషన్ కౌన్సిల్ (DAC) యాక్సెప్టెన్స్ ఆఫ్ నెసెసిటీ (AoN) ని మంజూరు చేస్తుంది.
- డిఫెన్స్ ప్రొక్యూర్‌మెంట్ మాన్యువల్ (DPM) 2025 ప్రాథమికంగా రెవెన్యూ కొనుగోళ్లకు సంబంధించింది.
- సానుకూల స్వదేశీకరణ జాబితాల్లో ఉన్న ప్రతి వస్తువును కచ్చితంగా డిఫెన్స్ పబ్లిక్ సెక్టార్ అండర్‌టేకింగ్స్ (DPSUs) నుంచే కొనుగోలు చేయాలి.
పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
(a) 1 మాత్రమే
(b) 1, 2 మాత్రమే
(c) 2, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
సమాధానం: (b) 1, 2 మాత్రమే
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: డీఏసీ (DAC) అనేది అత్యున్నత కొనుగోలు సంస్థ. ఇది ప్రధాన రక్షణ కొనుగోళ్లకు ‘యాక్సెప్టెన్స్ ఆఫ్ నెసెసిటీ’ మంజూరు చేస్తుంది.
- వాక్యం 2 సరైనది: సాయుధ దళాల కార్యకలాపాలు, నిర్వహణ కోసం అవసరమయ్యే రెవెన్యూ కొనుగోళ్లను DPM 2025 క్రమబద్ధీకరిస్తుంది.
- వాక్యం 3 తప్పు: సానుకూల స్వదేశీకరణ జాబితాలు దేశీయ వనరుల నుంచి కొనుగోలు చేయాలని నిర్దేశిస్తాయి. ఇవి కేవలం ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల (DPSUs) నుంచి మాత్రమే కొనాలని పరిమితం చేయవు; అర్హత ఉన్న భారతీయ ప్రైవేట్ కంపెనీలు కూడా ఇందులో పాల్గొనవచ్చు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
1. రక్షణ ఉత్పత్తుల స్వదేశీకరణ (defence indigenisation) అంటే ఏమిటి?
విదేశీ సరఫరాదారులపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడానికి దేశీయంగా రక్షణ పరికరాలను రూపొందించడం, అభివృద్ధి చేయడం, తయారు చేయడం, నిర్వహించడం వంటి ప్రక్రియ.
2. యాక్సెప్టెన్స్ ఆఫ్ నెసెసిటీ (AoN) అంటే ఏమిటి?
సాయుధ దళాలకు ఒక నిర్దిష్ట సామర్థ్యం అవసరమని గుర్తిస్తూ DAC ఇచ్చే ప్రాథమిక ఆమోదం. ఇది అధికారిక కొనుగోలు ప్రక్రియను ప్రారంభించడానికి అనుమతిస్తుంది.
3. సానుకూల స్వదేశీకరణ జాబితా (Positive Indigenisation List) అంటే ఏమిటి?
దిగుమతి చేసుకోకుండా, నిర్దేశిత గడువు తర్వాత తప్పనిసరిగా భారతీయ వనరుల నుంచే కొనుగోలు చేయాల్సిన రక్షణ పరికరాలను ఇది గుర్తిస్తుంది.
4. టెక్నాలజీ డెవలప్‌మెంట్ ఫండ్ (TDF) కి, ఐడెక్స్ (iDEX) కి తేడా ఏమిటి?
iDEX ప్రాథమికంగా రక్షణ సమస్యలను స్టార్టప్‌లు, MSMEలు, ఆవిష్కర్తలతో అనుసంధానిస్తుంది. TDF దేశీయ పరిశ్రమల ద్వారా కీలకమైన రక్షణ సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయడానికి గ్రాంట్లను (నిధులను) అందిస్తుంది.
5. స్వయం సమృద్ధి అంటే విదేశీ సహకారాన్ని నిషేధించడమా?
కాదు. స్వయం సమృద్ధి అనేది దేశీయ సాంకేతిక, తయారీ సామర్థ్యాన్ని కోరుకుంటుంది. భారతీయ సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేసే ఉమ్మడి అభివృద్ధి, పెట్టుబడి, సాంకేతిక భాగస్వామ్యాలు ఇందులో ఉండొచ్చు.
6. రక్షణ పారిశ్రామిక కారిడార్ల (defence industrial corridors) ప్రయోజనం ఏమిటి?
ఇవి మౌలిక సదుపాయాలు, నైపుణ్యం కలిగిన కార్మికులు, రక్షణ ఉత్పత్తికి అవసరమైన సరఫరా-గొలుసు అనుసంధానాలతో ప్రత్యేకమైన తయారీ క్లస్టర్‌లను సృష్టిస్తాయి.
మూలం: పీఐబీ (PIB)
