టేబుల్ ఆఫ్ కంటెంట్
ప్రాముఖ్యత: జీఎస్ పేపర్ II – పాలిటీ | పార్లమెంటు | ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం (Anti-Defection Law) | రాజ్యాంగ నిబంధనలు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం:
- ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం, పదవ షెడ్యూల్ (Tenth Schedule), 52వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 1985, 91వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 2003, రాజ్యసభ ఛైర్మన్, విలీన నిబంధన (Merger Provision), అనర్హత పిటిషన్ (Disqualification Petition), కిహోటో హోలోహాన్ కేసు (Kihoto Hollohan Case), స్వచ్ఛందంగా సభ్యత్వం వదులుకోవడం (Voluntarily Giving Up Membership), పార్టీ విప్.
మెయిన్స్ కోసం:
- పార్టీ క్రమశిక్షణ, శాసనసభ స్థిరత్వం (Legislative stability), న్యాయసమీక్ష (Judicial review), రాజ్యాంగ నైతికత (Constitutional morality), రాజకీయ ఫిరాయింపులు (Political defections), పార్లమెంటరీ నైతికత, స్పీకర్ విచక్షణాధికారం, ప్రజాస్వామ్య జవాబుదారీతనం (Democratic accountability), సమాఖ్య రాజకీయాలు, సంస్థాగత తటస్థత (Institutional neutrality).
వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది? (Why in News?)
ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీకి (AAP) చెందిన పది మంది రాజ్యసభ ఎంపీలలో (Members of Parliament) ఏడుగురు తాము భారతీయ జనతా పార్టీలో (BJP) చేరుతున్నట్లు ప్రకటించారు. ఇది తీవ్ర రాజకీయ, రాజ్యాంగ వివాదానికి దారితీసింది.
- పార్టీ మారిన వారిలో సీనియర్ నాయకుడు రాఘవ్ చద్దాతో పాటు మరో ఆరుగురు ఎంపీలు ఉన్నారు. ఈ పరిణామంతో రాజ్యసభలో ఆప్ బలం పది నుంచి కేవలం మూడుకు పడిపోయింది.
- ఏడుగురు ఎంపీలు అనగా ఆప్ రాజ్యసభ బలానికి (10) కచ్చితంగా రెండింట మూడొంతులు (Two-thirds). దీంతో ఇది రాజ్యాంగంలోని పదవ షెడ్యూల్ ప్రకారం చెల్లుబాటు అయ్యే “విలీనం” (Merger) అవుతుందా? లేక ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం కింద వారు “అనర్హత” (Disqualification) కు గురవుతారా? అనే చర్చ మొదలైంది.
- దీనిపై రాజ్యసభ ఛైర్మన్ (రాష్ట్రపతి) తుది నిర్ణయం తీసుకుంటారు.
రాజ్యసభలో ఏం జరిగింది? (What Happened in the Rajya Sabha)
- తాము బీజేపీలో విలీనమవుతున్నట్లు (Merging) ఆ ఏడుగురు ఎంపీలు బహిరంగంగా ప్రకటించారు. ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టంలోని విలీన నిబంధన (Merger provision) కింద తమకు రక్షణ ఉందని వారు పేర్కొన్నారు.
- పదవ షెడ్యూల్ ప్రకారం, ఒక శాసనసభా పక్షంలోని (Legislature party) కనీసం రెండింట మూడొంతుల (2/3) మంది సభ్యులు వేరొక రాజకీయ పార్టీలో విలీనం కావడానికి అంగీకరిస్తే, వారు అనర్హత నుంచి రక్షణ పొందుతారు.
- పది మంది ఎంపీలలో ఏడుగురు ఈ 2/3 వంతు నిబంధనను (Two-thirds requirement) నెరవేరుస్తున్నారు. కాబట్టి, గతంలో తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP) రాజ్యసభ ఎంపీల విలీన ఉదంతాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, రాజ్యసభ ఛైర్మన్ ఈ విలీనాన్ని కూడా అంగీకరించవచ్చని న్యాయ నిపుణులు (Legal experts) అంచనా వేస్తున్నారు.
- అయితే, ప్రతిపక్ష పార్టీలు ఈ విలీనాన్ని సవాలు చేస్తూ అనర్హత పిటిషన్ను (Disqualification petition) దాఖలు చేయవచ్చు. ఇది నిజమైన పార్టీ విలీనమా లేక కేవలం వ్యక్తుల ఫిరాయింపులా? అని ప్రశ్నించవచ్చు.
- ఛైర్మన్ తుది నిర్ణయం ఇచ్చే వరకు, సాంకేతికంగా ఆ ఫిరాయించిన ఎంపీలు ఆప్ (AAP) సభ్యులుగానే కొనసాగుతారు.
ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం: రాజ్యాంగ ఆధారం (Anti-Defection Law: Constitutional Basis)
- 52వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1985 ద్వారా ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. ఈ చట్టం రాజ్యాంగానికి పదవ షెడ్యూల్ను (Tenth Schedule) చేర్చింది.
- వ్యక్తిగత లాభాల కోసం (Personal gain) చేసే రాజకీయ ఫిరాయింపులను (Political defections) నిరోధించడం, ప్రభుత్వాలకు స్థిరత్వాన్ని (Stability) కల్పించడమే దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
- ఈ చట్టం పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు (State Legislatures) రెండింటికీ వర్తిస్తుంది.
- ఆ తర్వాత 91వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2003 ద్వారా దీనిని మరింత బలోపేతం చేశారు. అంతకుముందు ఉన్న “చీలిక” (Split – 1/3 వంతు సభ్యులు విడిపోవడం) అనే నిబంధనను తొలగించారు. కేవలం “విలీనం” (Merger) నిబంధనను మాత్రమే ఉంచారు.
అనర్హతకు గల కారణాలు (Grounds for Disqualification)
ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం కింద ఒక పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడిని పలు కారణాలపై అనర్హుడిగా (Disqualified) ప్రకటించవచ్చు:
- ఎన్నికైన సభ్యుడు ఏ పార్టీ టిక్కెట్పై గెలిచాడో ఆ పార్టీ సభ్యత్వాన్ని “స్వచ్ఛందంగా వదులుకుంటే” (Voluntarily gives up) అనర్హత వేటు పడుతుంది. దీనికోసం అధికారికంగా రాజీనామా చేయాల్సిన అవసరం లేదు. పార్టీకి వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్నట్లు అతని ప్రవర్తన ద్వారా తేలినా సరిపోతుంది.
- ముందుగా అనుమతి లేకుండా సభ్యుడు పార్టీ విప్కు (Party whip) వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసినా లేదా ఓటింగ్ కు గైర్హాజరైనా అనర్హత వర్తిస్తుంది. అయితే, 15 రోజుల్లోగా ఆ సభ్యుని చర్యను పార్టీ క్షమించవచ్చు (Condoned). అప్పుడు అనర్హత ఉండదు.
- ఎన్నికల తర్వాత ఒక స్వతంత్ర సభ్యుడు (Independent member) ఏ రాజకీయ పార్టీలో చేరినా అనర్హత వర్తిస్తుంది.
- నామినేటెడ్ సభ్యుడు (Nominated member) తన సీటు స్వీకరించిన ఆరు నెలలలోపు మాత్రమే రాజకీయ పార్టీలో చేరవచ్చు. ఆ తర్వాత పార్టీలో చేరితే అనర్హత వేటు పడుతుంది.
పదవ షెడ్యూల్ కింద విలీన మినహాయింపు (Merger Exception under the Tenth Schedule)
- ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం కింద అత్యంత ముఖ్యమైన మినహాయింపు ఈ విలీన నిబంధనే.
- ఒక శాసనసభా పక్షంలోని కనీసం రెండింట మూడొంతుల (2/3) మంది సభ్యులు మరొక రాజకీయ పార్టీలో విలీనం కావడానికి అంగీకరిస్తే, వారు అనర్హత బారిన పడకుండా రక్షణ పొందుతారు.
- 91వ సవరణ (91st Amendment) తర్వాత కూడా ఈ నిబంధనను ఉంచారు. కానీ, అంతకుముందు ఉన్న 1/3 వంతు సభ్యుల “చీలిక” (Split) మినహాయింపును మాత్రం తొలగించారు.
- ప్రస్తుత కేసులో, పది మంది ఆప్ రాజ్యసభ ఎంపీలలో ఏడుగురు కచ్చితంగా 2/3 వంతు అవుతారు. కాబట్టి, వారు విలీన రక్షణను (Merger protection) చట్టబద్ధంగా కోరవచ్చు.
- కానీ, వివాదం ఎక్కడ వస్తుందంటే, ఇది నిజంగా రాజకీయ పార్టీల మధ్య జరిగిన విలీనమా, లేక ఎంపీలు వ్యూహాత్మకంగా (Strategically) పార్టీ ఫిరాయించారా అనేది నిర్ణయించడం.
- ఛైర్మన్ నిర్ణయానికి ఈ వ్యాఖ్యానం (Interpretation) చాలా కీలకం.
సుప్రీంకోర్టు వైఖరి (Supreme Court’s Stance)
- కిహోటో హోలోహాన్ వర్సెస్ జచిల్హు (1992): స్పీకర్ నిర్ణయం కొన్ని పరిమిత కారణాలపై న్యాయ సమీక్షకు (Judicial review) లోబడి ఉంటుందని కోర్టు తీర్పు చెప్పింది.
- రవి ఎస్. నాయక్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994): ప్రవర్తనను బట్టి ఫిరాయింపును నిర్ధారించవచ్చు. అధికారిక రాజీనామా (Resignation) అవసరం లేదు.
- కైషమ్ మేఘచంద్ర సింగ్ వర్సెస్ స్పీకర్, మణిపూర్ అసెంబ్లీ (2020): స్పీకర్ అనర్హత కేసులను 3 నెలల్లోగా పరిష్కరించాలి. దీనికోసం ఒక స్వతంత్ర ట్రిబ్యునల్ను (Independent tribunal) ఏర్పాటు చేయాలని కోర్టు సూచించింది.
- పాడి కౌశిక్ రెడ్డి వర్సెస్ తెలంగాణ రాష్ట్రం (2025): నిర్ణయాలు సకాలంలో, పక్షపాతం లేకుండా (Impartial) ఉండేలా సంస్కరణలు తీసుకురావాలని సుప్రీంకోర్టు పిలుపునిచ్చింది. స్పీకర్ పాత్రను తిరిగి పరిశీలించింది.
రాజ్యసభ ఛైర్మన్ అధికారాలు, విధులు (Powers and Functions of Rajya Sabha Chairman)
అంశం (Area) | అధికారం / విధి (Power / Function) | ముఖ్యమైన ప్రిలిమ్స్ వాస్తవం |
రాజ్యాంగ స్థానం (Constitutional Position) | ఎక్స్-అఫీషియో ఛైర్మన్ (Ex-officio Chairman) | ఉపరాష్ట్రపతి (Vice-President) ఛైర్మన్గా వ్యవహరిస్తారు (ఆర్టికల్ 64, 89). |
సభా నిర్వహణ (Presiding Function) | సభా కార్యక్రమాలు (Proceedings) నిర్వహిస్తారు | సభలో క్రమశిక్షణ (Order) కాపాడటం, మాట్లాడే క్రమాన్ని నిర్ణయించడం. |
క్రమశిక్షణ (Discipline) | మర్యాదను (Decorum) కాపాడతారు | సభలో గందరగోళం (Disorderly conduct) సృష్టిస్తే సభ్యులను సస్పెండ్ చేయవచ్చు. |
రూల్స్ వ్యాఖ్యానం (Rules Interpretation) | సభా విధివిధానాలపై (Procedure) తుది అధికారం | రూల్స్పై ఛైర్మన్ నిర్ణయాలే అంతిమం (Binding). |
పాయింట్స్ ఆఫ్ ఆర్డర్ (Points of Order) | సభ్యులు లేవనెత్తే అంశాలపై (Points) నిర్ణయం తీసుకుంటారు | కార్యక్రమాలు రూల్స్ ప్రకారం జరిగేలా చూస్తారు. |
ఓటింగ్ అధికారం (Voting Power) | కేవలం కాస్టింగ్ ఓటు (Casting vote) మాత్రమే | మొదటి దఫాలో ఓటు వేయలేరు; ఓట్లు సమానమైనప్పుడు (Tie) మాత్రమే ఓటు వేస్తారు. |
సభ వాయిదా (Adjournment Power) | సభను వాయిదా (Adjourns)/సస్పెండ్ చేస్తారు | గందరగోళం ఉన్నా లేదా సరైన కోరం (Quorum) లేకపోయినా. |
కమిటీల పాత్ర (Committee Role) | సభ్యులను నామినేట్ (Nominates) చేస్తారు | కమిటీల పనితీరులో ఛైర్మన్ పాత్ర కీలకం. |
పరిపాలనా పాత్ర (Administrative Role) | సచివాలయంపై (Secretariat) నియంత్రణ | రాజ్యసభ సచివాలయాన్ని పర్యవేక్షిస్తారు (Supervises). |
ఫిరాయింపుల నిరోధకం (Anti-Defection) | అనర్హతను (Disqualification) నిర్ణయిస్తారు | పదవ షెడ్యూల్ ప్రకారం పని చేస్తారు. |
న్యాయసమీక్ష (Judicial Review) | ఛైర్మన్ నిర్ణయాలను సమీక్షించవచ్చు | కోర్టు సమీక్షకు (Court review) లోబడి ఉంటాయి. |
ద్రవ్య బిల్లు పాత్ర (Money Bill Role) | తుది అధికారం లేదు | లోక్సభ స్పీకర్ ద్రవ్య బిల్లును (Money Bill) నిర్ణయిస్తారు. |
తొలగింపు (Removal) | కేవలం రాజ్యసభ (RS) మాత్రమే తొలగించలేదు | పార్లమెంటు ఉపరాష్ట్రపతి హోదాలో తొలగిస్తుంది. |
ముందున్న మార్గం (Way Forward)
పార్టీ క్రమశిక్షణ (Party discipline), ప్రజాస్వామ్య చర్చ (Democratic debate) రెండింటినీ సమతుల్యం చేసేలా (Balance) ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టాన్ని సంస్కరించాలి. ప్రభుత్వ మనుగడపై ప్రభావం చూపే అవిశ్వాస తీర్మానాలు (No-confidence motions), ద్రవ్య బిల్లులు (Money bills), విశ్వాస తీర్మానాలకు (Confidence votes) మాత్రమే ఈ చట్టాన్ని పరిమితం చేయాలి. ప్రతి శాసనపరమైన అంశానికి దీనిని వాడకూడదు.
తటస్థతను (Neutrality) మెరుగుపరచడానికి, అనర్హతను నిర్ణయించే అధికారాన్ని స్పీకర్ లేదా ఛైర్మన్ నుంచి ఒక స్వతంత్ర ట్రిబ్యునల్ (Independent tribunal) లేదా ఎన్నికల కమిషన్కు (Election Commission) మార్చాలి. అనర్హత పిటిషన్లను పరిష్కరించడానికి కచ్చితమైన రాజ్యాంగ కాలపరిమితిని (Time limit) ప్రవేశపెట్టాలి.
అలాగే, విలీన నిబంధనను కూడా నిశితంగా సమీక్షించాలి (Reviewed). ఇది రాజకీయ వ్యూహాలతో చేసే ఫిరాయింపులను ప్రోత్సహించేలా కాకుండా, నిజమైన రాజకీయ పునర్నిర్మాణాన్ని (Political restructuring) రక్షించేలా ఉండాలి.
ముగింపు (Conclusion)
ఆప్కు చెందిన ఏడుగురు రాజ్యసభ ఎంపీలు బీజేపీలో చేరడం అనేది కేవలం ఒక పార్టీకి సంబంధించిన సమస్య కాదు. ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టానికి ఇది ఒక అతిపెద్ద రాజ్యాంగ పరీక్ష (Constitutional test).
రాజకీయ వ్యూహాలు (Political strategy), రాజ్యాంగ నైతికత (Constitutional ethics) మధ్య కొనసాగుతున్న వైరుధ్యాన్ని (Tension) ఈ కేసు స్పష్టం చేస్తోంది. ఛైర్మన్ దీనిని చట్టబద్ధమైన విలీనంగా పరిగణిస్తారా లేదా చట్టవిరుద్ధమైన ఫిరాయింపుగా (Unlawful defection) పరిగణిస్తారా అనేది భవిష్యత్తులో పదవ షెడ్యూల్ వ్యాఖ్యానాన్ని (Interpretation) నిర్ణయిస్తుంది.
చివరిగా, పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య బలం (Strength of parliamentary democracy) కేవలం చట్టపరమైన నిబంధనలపై మాత్రమే కాదు, ఆ వ్యవస్థను నడిపే వారి రాజకీయ నైతికతపై (Political morality) కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది.
కేర్ (CARE) బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs)
ప్రశ్న 1: పార్టీ ఫిరాయింపుల (Defection) కారణాలపై ఒక పార్లమెంటు సభ్యుడి (Member of Parliament) అనర్హతకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- పార్టీ అధికార సంకీర్ణ కూటమిలో (Ruling coalition) భాగమైనప్పటికీ, ముందస్తు అనుమతి లేకుండా సభలో పార్టీ విప్కు (Party whip) వ్యతిరేకంగా ఓటు వేస్తే ఆ సభ్యుడిపై అనర్హత వేటు వేయవచ్చు.
- సభ స్పీకర్ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం (Anti-Defection Law) కింద అనర్హత ప్రశ్నలను నిర్ణయిస్తారు. అయితే ఈ నిర్ణయాలకు న్యాయ సమీక్ష (Judicial review) నుంచి పూర్తిగా మినహాయింపు ఉంటుంది.
- ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం పార్లమెంటుకు ఎన్నికైన (Elected), నామినేట్ అయిన (Nominated) సభ్యులిద్దరికీ వర్తిస్తుంది.
పై వాక్యాలలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 3 మాత్రమే
(c) 1, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 3
జవాబు: (c) 1, 3 మాత్రమే
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: రాజ్యాంగంలోని పదవ షెడ్యూల్ (Tenth Schedule) కింద, ముందస్తు అనుమతి తీసుకోకుండా తన రాజకీయ పార్టీ జారీ చేసిన ఆదేశాలకు (సాధారణంగా దీనిని పార్టీ విప్ అంటారు) వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసినా లేదా ఓటింగ్కు గైర్హాజరైనా ఆ సభ్యుడిపై అనర్హత వేటు వేయవచ్చు. పార్టీ అధికారంలో ఉందా, ప్రతిపక్షంలో ఉందా లేదా సంకీర్ణ కూటమిలో భాగమా అనే దానితో సంబంధం లేకుండా ఈ నియమం వర్తిస్తుంది. కాబట్టి, సంకీర్ణ ప్రభుత్వంలో (Coalition government) కూడా పార్టీ విప్ను ధిక్కరిస్తే అనర్హతకు దారితీస్తుంది.
- వాక్యం 2 తప్పు: ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం కింద అనర్హతపై నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం లోక్సభ స్పీకర్కు లేదా రాజ్యసభ ఛైర్మన్కు ఉంటుంది. అయినప్పటికీ, వారి నిర్ణయాన్ని కోర్టుల్లో సవాలు చేయవచ్చు. కిహోటో హోలోహాన్ వర్సెస్ జచిల్హు (1992) కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఒక కీలక తీర్పు ఇచ్చింది. స్పీకర్ నిర్ణయం న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. ముఖ్యంగా దురుద్దేశపూర్వక చర్య, రాజ్యాంగ నిబంధనల ఉల్లంఘన లేదా విధానపరమైన అవకతవకలు జరిగినప్పుడు కోర్టులు జోక్యం చేసుకుంటాయి.
- వాక్యం 3 సరైనది: ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం పార్లమెంటుకు ఎన్నికైన, నామినేట్ అయిన సభ్యులిద్దరికీ వర్తిస్తుంది. నామినేట్ అయిన సభ్యుడు సభలో తన సీటు తీసుకున్న తేదీ నుంచి ఆరు నెలల తర్వాత ఏదైనా రాజకీయ పార్టీలో చేరితే అతనిపై కూడా అనర్హత వేటు వేస్తారు. ఈ విధంగా, చట్టం రెండు వర్గాల సభ్యులకు సమానంగా వర్తిస్తుంది.
ప్రశ్న 2: భారతదేశంలో ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టానికి సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి:
- ఒక రాజకీయ పార్టీ సభ్యుడు తన పార్టీ సభ్యత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా వదులుకుంటే (Voluntarily gives up), సభ సభ్యుడిగా కొనసాగకుండా అతను అనర్హత పొందుతాడు.
- ఒక రాజకీయ పార్టీకి చెందిన కనీసం రెండింట మూడొంతుల (2/3 వంతు) శాసనసభ్యులు (Legislators) విలీనానికి అంగీకరిస్తే, వారు అనర్హత బారిన పడకుండా ఆ పార్టీని మరొక పార్టీలో విలీనం చేయవచ్చు.
- ఎన్నికల సంఘం (Election Commission) సలహా మేరకు భారత రాష్ట్రపతి ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం కింద అనర్హత నిర్ణయాన్ని తీసుకుంటారు.
- ఒక సభ్యుడి మాతృ రాజకీయ పార్టీ (Original political party) మరొక పార్టీలో విలీనం అయినప్పుడు, అతను అలాగే మరికొందరు సభ్యులు ఆ విలీన పార్టీలో చేరకుండా ప్రత్యేక సమూహంగా పనిచేయాలని నిర్ణయించుకుంటే, అప్పుడు ఆ శాసనసభ్యుడిపై అనర్హత వేటు పడదు.
పై వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?
(a) 1, 2 మాత్రమే
(b) 2, 4 మాత్రమే
(c) 1, 2, 3 మాత్రమే
(d) 1, 2, 4 మాత్రమే
జవాబు: (d) 1, 2, 4 మాత్రమే
వివరణ:
- వాక్యం 1 సరైనది: ఒక సభ్యుడు తన రాజకీయ పార్టీ సభ్యత్వాన్ని స్వచ్ఛందంగా వదులుకున్నప్పుడు అనర్హత వేటు వేస్తారు. పదవ షెడ్యూల్ కింద అనర్హత వేయడానికి ఇది ఒక ప్రధాన కారణం. దీనికోసం అధికారికంగా రాజీనామా చేయాల్సిన అవసరం లేదు. పార్టీ పట్ల విధేయతను వదిలివేసినట్లు అతని ప్రవర్తన సూచిస్తే, దానిని సభ్యత్వం వదులుకున్నట్లుగానే పరిగణిస్తారు.
- వాక్యం 2 సరైనది: రాజకీయ పార్టీల విలీనం విషయంలో (Merger of political parties) చట్టం ఒక మినహాయింపును ఇస్తుంది. ఒక శాసనసభా పక్షంలోని కనీసం రెండింట మూడొంతుల మంది శాసనసభ్యులు మరొక పార్టీలో విలీనం కావడానికి అంగీకరిస్తే, అటువంటి సభ్యులు అనర్హత నుంచి రక్షణ పొందుతారు. 91వ రాజ్యాంగ సవరణ గతంలో ఉన్న “చీలిక” (Split) మినహాయింపును తొలగించింది. దాని స్థానంలో ఈ విలీన నిబంధనను తీసుకువచ్చింది.
- వాక్యం 3 తప్పు: అనర్హతపై నిర్ణయాన్ని రాష్ట్రపతి తీసుకోరు. పార్లమెంటు విషయంలో ఈ నిర్ణయాన్ని లోక్సభ స్పీకర్ లేదా రాజ్యసభ ఛైర్మన్ తీసుకుంటారు. రాష్ట్ర శాసనసభలలో స్పీకర్ లేదా ఛైర్మన్ తీసుకుంటారు. లాభదాయక పదవులు (Office of profit) లాంటి ఇతర నిబంధనల కింద అనర్హత వేయడంలో రాష్ట్రపతి, ఎన్నికల సంఘం పాత్ర ఉంటుంది. కానీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం కింద వారికి ఎలాంటి పాత్ర ఉండదు.
- వాక్యం 4 సరైనది: విలీనం జరిగినప్పుడు, విలీనమైన పార్టీలో చేరకుండా ప్రత్యేక సమూహంగా (Separate group) కొనసాగడానికి ఇష్టపడే శాసనసభ్యులు కూడా అనర్హత నుంచి రక్షణ పొందుతారు. విలీనం 2/3 వంతు అవసరాన్ని నెరవేర్చినట్లయితే, విలీనాన్ని అంగీకరించే వారిని, అలాగే దానిని తిరస్కరించే వారిని కూడా చట్టం గుర్తిస్తుంది.
ప్రశ్న 3: పదవ షెడ్యూల్ కింద అనర్హతపై స్పీకర్ తీసుకునే నిర్ణయం న్యాయ సమీక్షకు (Judicial review) సంబంధించి కింది వాటిలో సుప్రీంకోర్టు కేసు ఏది?
(a) కిహోటో హోలోహాన్ వర్సెస్ జచిల్హు అండ్ అదర్స్
(b) గోలక్నాథ్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ పంజాబ్
(c) కేశవానంద భారతి వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ
(d) ఇందిరా నెహ్రూ గాంధీ వర్సెస్ రాజ్ నారాయణ్
జవాబు: (a) కిహోటో హోలోహాన్ వర్సెస్ జచిల్హు అండ్ అదర్స్
వివరణ: పదవ షెడ్యూల్ (ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం) రాజ్యాంగబద్ధతను (Constitutional validity) కిహోటో హోలోహాన్ వర్సెస్ జచిల్హు అండ్ అదర్స్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది. అదే సమయంలో స్పీకర్ నిర్ణయం న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని కూడా తీర్పు ఇచ్చింది. దీనిద్వారా స్పీకర్ అధికారాలు తిరుగులేనివి కావని స్పష్టం చేసింది. దురుద్దేశం (Mala fides) లేదా రాజ్యాంగ ఆదేశాల ఉల్లంఘన లాంటి కారణాలపై స్పీకర్ నిర్ణయాన్ని కోర్టుల్లో సవాలు చేయవచ్చు.
ప్రశ్న 4: భారతదేశంలో ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టానికి సంబంధించి, కింది వాక్యాలలో ఏది సరైనది?
(a) ఇది లోక్సభ సభ్యులకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
(b) రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 102 కింద దీనిని ప్రస్తావించారు.
(c) దీనిని 52వ సవరణ చట్టం, 1985 ద్వారా ప్రవేశపెట్టారు.
(d) రెండింట మూడొంతుల సభ్యుల విలీనం జరిగితే ఒక సభ్యుడు పార్టీలు మారడానికి ఇది అనుమతిస్తుంది.
జవాబు: (c) దీనిని 52వ సవరణ చట్టం, 1985 ద్వారా ప్రవేశపెట్టారు.
వివరణ: 52వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం (52nd Constitutional Amendment Act) ద్వారా ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. ఈ చట్టం రాజ్యాంగానికి పదవ షెడ్యూల్ను జోడించింది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)
ప్రశ్న 1: ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం (Anti-Defection Law) అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ఇది రాజ్యాంగంలోని పదవ షెడ్యూల్ కింద ఉన్న ఒక చట్టం. శాసనసభ్యులు వ్యక్తిగత లేదా రాజకీయ లాభాల కోసం రాజకీయ పార్టీలను మారకుండా ఇది నిరోధిస్తుంది.
ప్రశ్న 2: ఏ సవరణ ద్వారా ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టాన్ని ప్రవేశపెట్టారు?
జవాబు: 52వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1985 దీనిని ప్రవేశపెట్టింది.
ప్రశ్న 3: విలీన మినహాయింపు (Merger exception) అంటే ఏమిటి?
జవాబు: ఒక శాసనసభా పక్షంలోని కనీసం రెండింట మూడొంతుల (2/3 వంతు) మంది సభ్యులు మరొక పార్టీలో చేరితే, వారు అనర్హత నుంచి రక్షణ పొందుతారు.
ప్రశ్న 4: రాజ్యసభ కేసులలో అనర్హతను ఎవరు నిర్ణయిస్తారు?
జవాబు: రాజ్యసభ ఛైర్మన్ ఇలాంటి కేసులను నిర్ణయిస్తారు.
ప్రశ్న 5: ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టాన్ని ఎందుకు విమర్శిస్తారు?
జవాబు: ఎందుకంటే ఇది భిన్నాభిప్రాయాలను (Dissent) అణిచివేస్తుంది. విలీన నిబంధనను దుర్వినియోగం చేయడానికి అవకాశం ఇస్తుంది. అలాగే ప్రిసైడింగ్ అధికారులకు (Presiding officers) విశేషమైన విచక్షణాధికారాలను ఇస్తుంది.
మూలం: ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్
