9వ రాష్ట్రీయ పోషణ్ మాహ్ 2026 (9th Rashtriya Poshan Maah 2026)

వార్తల్లో ఎందుకు ఉంది?

తొమ్మిదవ రాష్ట్రీయ పోషణ్ మాహ్ 2026 సెప్టెంబర్ 9న వారణాసిలోని రుద్రాక్ష్ ఇంటర్నేషనల్ కోఆపరేషన్ అండ్ కన్వెన్షన్ సెంటర్‌లో ప్రారంభమైంది. “హమారీ అంగన్‌వాడీ, హమారీ జిమ్మేదారీ” (మా అంగన్‌వాడీ, మా బాధ్యత) అనే ప్రధానాంశంతో (theme) ఈ కార్యక్రమం ప్రారంభమైంది. ఇది పోషకాహారం పట్ల శ్రద్ధ వహించడానికి, సంరక్షణకు, బాల్యదశ అభివృద్ధికి అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలను ప్రధాన వేదికగా చేస్తుంది.

నేపథ్యం

• పోషకాహార లోపం (Malnutrition) వల్ల పిల్లల శారీరక పెరుగుదల, నేర్చుకునే సామర్థ్యం, మాతృమూర్తుల ఆరోగ్యం, భవిష్యత్ ఉత్పాదకత దెబ్బతింటాయి. దీనిని పరిష్కరించడానికి ఆహారం, ఆరోగ్యం, పారిశుధ్యం (sanitation), సంరక్షణ మరియు సామాజిక భద్రత (social protection) పై సమన్వయంతో చర్యలు తీసుకోవడం అవసరం.
• బహుళ-మంత్రిత్వ శాఖల కలయికతో ప్రభుత్వం 2018 మార్చిలో పోషణ్ అభియాన్‌ (POSHAN Abhiyaan) ను ప్రారంభించింది. ఇది సాంకేతికత ఆధారిత పర్యవేక్షణను (monitoring), సమాజాన్ని ఏకతాటిపైకి తీసుకురావడాన్ని (community mobilisation) మరియు ప్రవర్తనా మార్పును కలుపుతుంది.
• 2021-22 కేంద్ర బడ్జెట్‌లో, ప్రధాన పోషకాహార కార్యక్రమాలను మిషన్ పోషణ్ 2.0 కింద విలీనం చేశారు. దీనిని మహిళా, శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Women and Child Development) నిర్వహిస్తుంది.

ఈ మిషన్ కింది వాటిని ఏకం చేస్తుంది:

• పోషణ్ అభియాన్: డిజిటల్ పర్యవేక్షణ, ప్రవర్తనా మార్పు మరియు జన్ ఆందోళన్ (ప్రజా ఉద్యమం).
• అంగన్‌వాడీ సేవలు/ఐసీడీఎస్: అనుబంధ పోషకాహారం, వేడివేడిగా వండిన భోజనం మరియు బాల్యదశలో సంరక్షణ (early childhood care).
• కౌమారదశలో ఉన్న బాలికల కోసం పథకం: అర్హులైన కౌమారదశ (Adolescent) బాలికలకు మరియు బడిబయట ఉన్న (out-of-school) బాలికలకు పోషకాహార మద్దతు.

మిషన్ పోషణ్ 2.0 లక్ష్యాల చుట్టూ సమాజాన్ని ఏకం చేయడానికి ప్రతి సంవత్సరం సెప్టెంబరులో రాష్ట్రీయ పోషణ్ మాహ్‌ను నిర్వహిస్తారు.

9వ రాష్ట్రీయ పోషణ్ మాహ్ గురించి

• భారతదేశ సమాజ ఆధారిత శిశు సంరక్షణ (childcare), పోషకాహార వ్యవస్థకు అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలే పునాది అని 2026 కార్యక్రమం గుర్తిస్తుంది.
• అంగన్‌వాడీల పనితీరు పట్ల కుటుంబాలు, స్థానిక ప్రభుత్వాలు, సమాజ సంస్థలు, ఫ్రంట్‌లైన్ వర్కర్లు (frontline workers) సమిష్టి బాధ్యత వహించాలని దీని ప్రధానాంశం (theme) పిలుపునిస్తోంది.

ఈ కార్యక్రమం ఐదు ప్రాధాన్యత అంశాల (priorities) చుట్టూ నిర్వహించబడుతుంది:

• ఆహారంలో వైవిధ్యం, తగినంత ప్రోటీన్
• తాజా మరియు విభిన్నమైన వేడివేడి భోజనం
• సమాజ యాజమాన్యం మరియు జవాబుదారీతనం (accountability)
• పోషకాహారం మరియు ప్రారంభ దశ ఉద్దీపన (early stimulation)
• ప్రధానమంత్రి మాతృ వందన యోజన పదేళ్ల వేడుక

ఐదు ప్రాధాన్యతా అంశాలు (Five Priority Themes)

ఆహారంలో వైవిధ్యం, తగినంత ప్రోటీన్

• సమతుల్య ఆహారంలో (balanced diet) తృణధాన్యాలు, చిరుధాన్యాలు, పప్పులు, పండ్లు, కూరగాయలు, గింజలు, పాల ఉత్పత్తులు, తగినంత జంతు-సంబంధిత ఆహారాలు ఉండాలి.

ఈ కార్యక్రమం క్రింది వాటి ద్వారా సరసమైన ధరలో, స్థానికంగా లభించే పోషకాహారాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది:

• అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలలో వంటల ప్రదర్శనలు
• స్థానిక ఆహారాలను ప్రదర్శించే పోషణ్ మేళాలు
• మొక్కలు, జంతువుల ఆధారిత ప్రోటీన్ల గురించి అవగాహన
• పోషణ్ వాటికల (Poshan Vatikas) నుండి లభించే కాలానుగుణ (seasonal) ఉత్పత్తుల వినియోగం
• అనుబంధ ఆహారం (complementary feeding) పై కౌన్సెలింగ్

కేలరీల (calorie) తీసుకోవడం మాత్రమే కాకుండా, గృహాల ఆహార నాణ్యతను మెరుగుపరచడమే దీని ఉద్దేశ్యం.

తాజాగా, వేడివేడిగా వండిన భోజనం

సప్లిమెంటరీ న్యూట్రిషన్ ప్రోగ్రామ్ (Supplementary Nutrition Programme) ద్వారా వేడివేడిగా వండిన భోజనం మరియు ఇంటికి తీసుకెళ్లే రేషన్‌ (Take-Home Rations) రూపంలో పోషకాహార మద్దతు అందుతుంది. కింది చర్యల ద్వారా వేడి భోజనాన్ని మెరుగుపరచాలని ఈ కార్యక్రమం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది:

• వారం వారం మెనూ మార్చడం (menu rotation)
• చిరుధాన్యాలు (millets), పప్పులు, కాలానుగుణ కూరగాయల వినియోగం
• పరిశుభ్రమైన ఆహార తయారీ
• ఎఫ్‌ఎస్‌ఎస్‌ఏఐ (FSSAI) సహకారంతో నాణ్యత పరీక్షలు
• తల్లిదండ్రులు, పంచాయతీలు, స్వయం సహాయక సంఘాలు (SHGs) పాల్గొనే ఉమ్మడి భోజన పరీక్షల (tasting sessions) నిర్వహణ

తాజా, ఆమోదయోగ్యమైన భోజనం ద్వారా అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలకు పిల్లల సాధారణ హాజరును, సేవలను వినియోగించుకోవడాన్ని మెరుగుపరచవచ్చు.

సమాజ యాజమాన్యం మరియు జవాబుదారీతనం

• 2026 జూన్ 23న అంగన్‌వాడీ మేనేజ్‌మెంట్ కమిటీల (Anganwadi Management Committees – AMCs) కోసం మంత్రిత్వ శాఖ మార్గదర్శకాలు జారీ చేసింది.
• అంగన్‌వాడీ సూపర్‌వైజర్ అధ్యక్షతన పనిచేసే ఈ కమిటీలు.. పోషకాహారం మరియు బాల్యదశ సేవల్లో సమాజ పర్యవేక్షణను (participatory oversight) ప్రోత్సహిస్తాయని భావిస్తున్నారు.

ముఖ్యమైన చర్యలు ఇవి:

• అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలలో ఏఎంసీల (AMCs) ఏర్పాటు
• పోషణ్ మాహ్ సమయంలో కనీసం ఒక కమిటీ సమావేశం నిర్వహణ
• సప్లిమెంటరీ న్యూట్రిషన్ ప్రోగ్రామ్ మెనూ బోర్డుల ప్రదర్శన
• భోజనం నాణ్యత, పరిమాణం మరియు మెనూను కచ్చితంగా పాటిస్తున్నారా లేదా అన్న దానిపై పర్యవేక్షణ
• తల్లుల కమిటీలతో (Mothers’ Committees) కలిసి కాలానుగుణ సామాజిక ఆడిట్‌ల (social audits) నిర్వహణ

రోజూ కనబడే మెనూ బోర్డుల వల్ల రోజువారీ భోజనం, లబ్ధిదారుల అర్హతలను కుటుంబాలు సులభంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు.

పోషకాహారం మరియు ప్రారంభ దశ ఉద్దీపన (Early Stimulation)

• మెదడు అభివృద్ధికి మొదటి 1,000 రోజులలో పోషకాహారం మరియు బాధ్యతాయుతమైన సంరక్షణ (responsive caregiving) చాలా ముఖ్యం. ఈ కాలంలో పోషకాహార లోపం వల్ల జ్ఞానపరమైన (cognitive), శారీరక మరియు సామాజిక-భావోద్వేగపరమైన (socio-emotional) శాశ్వత ప్రభావాలు ఏర్పడవచ్చు.
• సవరించిన ‘హోమ్ విజిట్ షెడ్యూలర్’ (Home Visit Scheduler) లో మూడు సంవత్సరాల వయస్సు ఉన్న పిల్లల కోసం 34 అభివృద్ధి మైలురాళ్లను కవర్ చేసే ఒక నిర్మాణాత్మక ప్యాకేజీ (structured package) ఉంది.

ఈ కార్యక్రమం క్రింది వాటిని ప్రోత్సహిస్తుంది:

• ఇళ్లను సందర్శించడం ద్వారా సంరక్షకులకు (caregiver) కౌన్సెలింగ్ ఇవ్వడం
• అభివృద్ధిలో జాప్యాలను ముందుగానే గుర్తించడం
• ఆరోగ్య కేంద్రాలకు మరియు రాష్ట్రీయ బాల స్వాస్థ్య కార్యక్రమం (RBSK) బృందాలకు రిఫర్ చేయడం
• నవచేతన (Navchetna) మరియు ఆధారశిల (Aadharshila) పాఠ్యాంశాల అమలు
• వయస్సుకు తగిన అభ్యాసం (learning) మరియు పాఠశాల సంసిద్ధత (school readiness)

ఒక బిడ్డ ఏమి తింటాడో దానికి, ఆ బిడ్డ ఎలా నేర్చుకుంటాడు, అభివృద్ధి చెందుతాడు అనే దానికి ఈ విధానం లింక్ చేస్తుంది.

పీఎంఎంవీవై (PMMVY) పదేళ్ల వేడుక

• 2026 కార్యక్రమం భారతదేశ ప్రసూతి-ప్రయోజన (maternity-benefit) కార్యక్రమం అయిన ప్రధానమంత్రి మాతృ వందన యోజన (PMMVY) పదేళ్లు పూర్తి చేసుకున్న సందర్భంగా నిర్వహిస్తున్నారు.
• పీఎంఎంవీవై గర్భధారణ సమయంలో ఆదాయ మద్దతు (income support) ద్వారా మాతృ పోషకాహారానికి మరియు ఆరోగ్యాన్ని పెంపొందించే ప్రవర్తనకు (health-seeking behaviour) మద్దతు ఇస్తుంది.

ప్రతిపాదిత ప్రచార కార్యక్రమాలు:

• అర్హులైన లబ్ధిదారులను గుర్తించడానికి పటిష్టమైన చర్యలు (Saturation drives)
• వేగవంతమైన వెరిఫికేషన్, డైరెక్ట్ బెనిఫిట్ ట్రాన్స్‌ఫర్ (Direct Benefit Transfers)
• పీఎంఎంవీవై డాష్‌బోర్డ్‌ల ద్వారా పర్యవేక్షణ
• అర్హత, ప్రయోజనాలు మరియు వాయిదాల (instalments) గురించి అవగాహన
• అమలు టూల్‌కిట్ (implementation toolkit) విడుదల
• ప్రాంతీయ భాషలలో సమాచార వ్యాప్తి

ఒక ప్రజా ఉద్యమంగా పోషకాహారం (Nutrition as a Jan Andolan)

• పోషణ్ అభియాన్‌ (POSHAN Abhiyaan) పోషకాహారాన్ని కేవలం ప్రభుత్వ కార్యక్రమంగా మాత్రమే కాకుండా జన్ ఆందోళన్ లేదా ప్రజా ఉద్యమంగా (people’s movement) పరిగణిస్తుంది.

సమాజ సమీకరణ (Community mobilisation) క్రింది వాటికి సంబంధించిన ప్రవర్తనను మెరుగుపరచాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది:

• మాతృ పోషకాహారం
• శిశువులు, చిన్నపిల్లలకు ఆహారం ఇవ్వడం
• జననానికి ముందు సంరక్షణ (Antenatal care)
• చేతుల పరిశుభ్రత
• పెరుగుదల పర్యవేక్షణ (Growth monitoring)
• సంస్థాగత ఆరోగ్య సంరక్షణ (Institutional healthcare)
• ఆరోగ్యకరమైన గృహ ఆహారాలు

పోషణ్ పఖ్వాడా 2026 (Poshan Pakhwada 2026)

• రెండు వారాల పాటు జరిగే పోషణ్ పఖ్వాడాను 2018 నుండి ప్రతి సంవత్సరం నిర్వహిస్తున్నారు.
• దీని ఎనిమిదవ ఎడిషన్ (ఎనిమిదవ విడత) “జీవితంలో మొదటి ఆరు సంవత్సరాలలో మెదడు అభివృద్ధిని పెంచడం” (Maximising Brain Development in the First Six Years of Life) అనే ప్రధానాంశంతో 2026 ఏప్రిల్ 9 నుండి 23 వరకు జరిగింది.
• మెదడు అభివృద్ధిలో 85% పైగా ఆరేళ్ల వయస్సు నాటికే జరుగుతుందని, మొదటి 1,000 రోజులలో అత్యంత వేగవంతమైన అభివృద్ధి జరుగుతుందని శాస్త్రీయ ఆధారాలు (Scientific evidence) సూచిస్తున్నాయి.

సమాజ భాగస్వామ్య పురోగతి

• 2025లో మధ్యప్రదేశ్‌లోని ధార్ (Dhar) నుంచి ఎనిమిదవ రాష్ట్రీయ పోషణ్ మాహ్‌ను అధికారులు ప్రారంభించారు. దీనితో పాటు ‘స్వస్థ్ నారి, సశక్త్ పరివార్ అభియాన్’ (Swasth Nari, Sashakt Parivar Abhiyaan) ను కూడా మొదలుపెట్టారు.
• మాతృ పోషకాహారం, శిశువులు, చిన్నపిల్లలకు ఆహారం ఇవ్వడం, బాల్యదశ విద్య, అలాగే పంచదార, నూనెల అతి వినియోగాన్ని తగ్గించడంపై ఇది దృష్టి సారించింది. 20కి పైగా మంత్రిత్వ శాఖల సమన్వయంతో సుమారు 14.33 కోట్ల కార్యక్రమాలను అధికారులు నిర్వహించారు.

పోషణ్ ట్రాకర్ (Poshan Tracker)

అంగన్‌వాడీ మౌలిక సదుపాయాలు, సేవల పంపిణీని పర్యవేక్షించడానికి ప్రభుత్వం 2021 మార్చి 1న ‘పోషణ్ ట్రాకర్’ (Poshan Tracker) అనే ప్రధాన డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌ను ప్రారంభించింది. ఇది కింది వాటిని నమోదు చేస్తుంది:

• అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలను తెరవడం
• పిల్లల హాజరు
• పెరుగుదల పర్యవేక్షణ కార్యక్రమాలు
• బాల్యదశ విద్యా కార్యక్రమాలు
• గర్భిణులు, బాలింతలకు అందించే సేవలు
• పిల్లలు, కౌమారదశ (adolescent) బాలికలకు సేవల విస్తరణ

పోషకాహార మౌలిక సదుపాయాలు

2026 జూలై 31 నాటికి:

• భారతదేశంలో దాదాపు 13.99 లక్షల అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలు ఉన్నాయి.
• క్షేత్రస్థాయిలో సుమారు 13.30 లక్షల మంది అంగన్‌వాడీ కార్యకర్తలు సేవలు అందిస్తున్నారు.
• ఈ నెట్‌వర్క్ దాదాపు 8.94 కోట్ల మంది లబ్ధిదారులకు చేరువైంది.
• ఆరు నెలల నుంచి ఆరేళ్ల వయసున్న 7.2 కోట్లకు పైగా పిల్లలు సేవలు పొందారు.
• గర్భిణులు, బాలింతలు కలిసి దాదాపు 1.1 కోట్ల మంది లబ్ధిదారులుగా ఉన్నారు.

ప్రాముఖ్యత

జీవితకాల విధానం (Lifecycle Approach)

కౌమారదశ, గర్భధారణ నుండి శైశవదశ, బాల్యదశ వరకు పోషకాహార సమస్యలను ఈ కార్యక్రమం పరిష్కరిస్తుంది. తద్వారా తరతరాలుగా వస్తున్న పోషకాహార లోపాన్ని (intergenerational cycle of malnutrition) అంతం చేయడానికి ఇది సహాయపడుతుంది.

పోషకాహారం, అభ్యాసం అనుసంధానం

పోషకాహారాన్ని ప్రారంభ దశ ఉద్దీపనతో (early stimulation) అనుసంధానించారు. పిల్లల జ్ఞానపరమైన అభివృద్ధి (cognitive development) తగినంత ఆహారం, బాధ్యతాయుతమైన సంరక్షణ రెండింటిపై ఆధారపడి ఉంటుందని ఇది గుర్తిస్తుంది.

స్థానిక ఆహార విధానాలు

చిరుధాన్యాలు, పప్పులు, కాలానుగుణ కూరగాయలు, పోషణ్ వాటిక ఉత్పత్తులను ఉపయోగించడం ద్వారా పోషక విలువలున్న ఆహారాన్ని తక్కువ ఖర్చుతో అందరికీ ఆమోదయోగ్యంగా మార్చవచ్చు.

సామాజిక జవాబుదారీతనం (Social Accountability)

అంగన్‌వాడీ మేనేజ్‌మెంట్ కమిటీలు (AMCs), తల్లుల కమిటీలు, మెనూ బోర్డులు లబ్ధిదారుల హక్కులను, సేవల నాణ్యతను పర్యవేక్షించడానికి సమాజానికి అవకాశం ఇస్తాయి.

సాంకేతిక ఆధారిత పాలన

పోషణ్ ట్రాకర్ ద్వారా ఎప్పటికప్పుడు (near real-time) పర్యవేక్షణ చేయవచ్చు. అలాగే లబ్ధిదారులను సులభంగా గుర్తించడానికి, పరిపాలనాపరమైన సమీక్షకు ఇది వీలు కల్పిస్తుంది.

మహిళా సంక్షేమం

పీఎంఎంవీవై (PMMVY) గర్భధారణ సమయంలో, ముఖ్యంగా మొదటి 1,000 రోజులలో ఆదాయ మద్దతుతో పాటు మాతృ ఆరోగ్యాన్ని, పోషకాహారాన్ని కలుపుతుంది.

సవాళ్లు

• పేదరికం, పెరుగుతున్న ఆహార ధరల వల్ల ప్రజలు విభిన్న రకాల ఆహారాన్ని తీసుకోలేకపోతున్నారు.
• ప్రోటీన్లు ఎక్కువగా ఉండే ఆహారాలు పేద కుటుంబాలకు ఇంకా అందుబాటులో లేవు.
• అంగన్‌వాడీ మౌలిక సదుపాయాలు, కనీస సౌకర్యాలు రాష్ట్రాల మధ్య భిన్నంగా ఉన్నాయి.
• ఖాళీలు, సిబ్బందిపై పనిభారం ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల క్షేత్రస్థాయి సేవల నాణ్యత తగ్గుతుంది.
• డిజిటల్ రిపోర్టింగ్ విధానం వల్ల అంగన్‌వాడీ కార్యకర్తలకు వ్రాతకోత పనులు (paperwork) పెరగవచ్చు.
• లబ్ధిదారుల డేటాలో తప్పులు దొర్లితే వారు సేవలకు దూరం అయ్యే ప్రమాదం ఉంది.
• భోజనం నాణ్యత, ఇంటికి తీసుకెళ్లే రేషన్ (Take-Home Ration) ప్రమాణాలు అన్నిచోట్లా ఒకేలా లేవు.
• సామాజిక ఆచారాల వల్ల మహిళలు చివరగా తినడం లేదా తగినంత పోషకాహారం తీసుకోకపోవడం జరుగుతోంది.
• ఆరోగ్యం, పారిశుధ్యం, విద్య, ఆహార విభాగాల మధ్య సమన్వయం సాధించడం కష్టంగా మారింది.
• కేవలం అవగాహన కార్యక్రమాల ద్వారా మాత్రమే నిర్మాణాత్మక ఆహార అభద్రతను (structural food insecurity) అధిగమించలేము.

ముందుకు సాగే మార్గం

• సురక్షితమైన వంటగదులు, తాగునీరు, పారిశుధ్య సౌకర్యాలతో అంగన్‌వాడీ భవనాలను ఆధునికీకరించాలి.
• క్షేత్రస్థాయి ఖాళీలను భర్తీ చేయాలి. కార్యకర్తలకు నిరంతర శిక్షణ ఇవ్వాలి.
• పంచాయతీలు, రైతుల గ్రూపులు, స్వయం సహాయక సంఘాల (SHGs) ద్వారా స్థానికంగానే విభిన్న ఆహార పదార్థాలను కొనుగోలు చేయాలి.
• వేడి భోజనం, ఇంటికి తీసుకెళ్లే రేషన్ నాణ్యతను స్వతంత్రంగా పరీక్షించాలి.
• పోషణ్ ట్రాకర్ డేటాను కేవలం నివేదికలకే కాకుండా లోపాలను సరిదిద్దడానికి ఉపయోగించాలి.
• ఆరోగ్య సంరక్షణ, రోగనిరోధక టీకాలు (immunisation), పారిశుధ్యం, సామాజిక-రక్షణ కార్యక్రమాలతో సమన్వయాన్ని బలోపేతం చేయాలి.
• అంగన్‌వాడీ మేనేజ్‌మెంట్ కమిటీ (AMC) సమావేశాలను, సమాజ సామాజిక తనిఖీలను (social audits) సంస్థాగతం చేయాలి.
• సులభమైన నమోదు ప్రక్రియ, సకాలంలో నగదు బదిలీల ద్వారా పీఎంఎంవీవై (PMMVY) అందరికీ అందేలా చూడాలి.
• స్థానిక భాషలలో పోషకాహార కౌన్సెలింగ్ అందించాలి.
• ఎత్తు, బరువుతో పాటు పిల్లల అభివృద్ధి మైలురాళ్లను (development milestones) కూడా పర్యవేక్షించాలి.

ముగింపు

రాష్ట్రీయ పోషణ్ మాహ్ 2026 పోషకాహార విధానాన్ని కేవలం ఆహార పంపిణీ నుండి ఆహార నాణ్యత, ప్రారంభ అభ్యాసం, సామాజిక జవాబుదారీతనం వైపు విస్తరిస్తుంది. బలోపేతమైన అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలు, విశ్వసనీయమైన డేటా, సకాలంలో అందించే మాతృ మద్దతు.. ప్రజల అవగాహనను మానవాభివృద్ధిలో (human development) శాశ్వత పురోగతిగా మార్చడానికి సహాయపడతాయి.